Kredit

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 694–695-b. — ziyouz.com

Kredit (lot. creditum — qarz, credo — işonaman) — pul mablağlari, tovar va xizmatlarni kelişilgan ustama (foiz) tölab qaytarib beriş şarti b-n ma'lum muddatlarga qarzga beriş. Qarzga mablağ beruvçi tomon kreditor (davlat, bank, korxona, xususiy şaxs va b.), ssuda oluvçi tomon esa debitor (qarzdor) deyiladi. Kredit kelişuvi qarzdan foydalaniş şartlari kayd etilgan şartnoma b-n rasmiylaştiriladi. K. muomalasi qarz beruvçi va qarz oluvçi örtasidagi iqtisodiy munosabatdir. Lekin har qanday qarz munosabati ham K. böla olmaydi. K. munosabatida olingan mablağ qaytarib berilişi, foydalanilgani uçun haq (kelişilgan foizda) tölanişi, muddatli, ma'lum tovar va nomoddiy aktivlar b-n ta'minlangan bölişi, maqsadli işlatilişi şart. Berilişi muddatlariga köra, qisqa muddatli (1 yilga qadar), örta muddatli (1yildan 5 yilgaça), uzoq, muddatli (6 yildan ortiq) K.ga bölinadi.

K.ning tijorat, bank, davlat, iste'mol, xalqaro, ipoteka va b. şakllari bor. Tijorat K.i — bir xöjalik yurituvçi subyekt tomonidan beriladi va, odatda, veksel b-n rasmiylaştiriladi. Bank K.i — jismoniy va yuridik şaxslarga pul şaklida banklar tomonidan beriladi. Bank kreditining forfeyting, faktoring, xaridorga qarz beriş kabi körinişlari bor. Davlat K.i — davlatning qarz beruvçi va qarz oluvçi sifatida iştirokini nazarda tutadi. Davlat qarz beruvçi sifatida bank tizimi orqali byudjetdan tarmoq, hudud, korxonalarni K. ajratib moliyalaştiradi. Qarz oluvçi sifatida aholiga davlat zayomlari, obligatsiyalarini sotiş b-n jismoniy yoki yuridik şaxslardan karz oladi, natijada içki davlat qarzi, çet davlatlardan olingan K.lar hisobidan taşqi davlat qarzi paydo böladi. Iste'mol K.i — aholiga iste'mol tovarlari, xizmatlarni nasiyaga sotiş, uy-joy qurilişi xarajatlari uçun, lombardlardagi mulk garovi hisobiga, özaro yordam kassasi qarzlari va b. körinişlarda beriladi. Xalqaro K. — muddatli, qaytimli va foiz tölaş şartlari b-n bir mamlakatdagi kreditor tomonidan ikkinçi mamlakatdagi qarz oluvçiga pul yoki tovar şaklida beriladigan qarz, şuningdek, çet el obligatsiyalari, çet el korxonalari aksiyalari va b, qimmatli qoğozlariga fonda oliş maqsadlarida kapital qöyiş.

K. iqtisodiyotda muhim vazifalarni bajaradi, ularning orasida moliya resurslarini qayta taqsimlaş asosiy örinda turadi. K. yordamida kapitalni bir tarmoqdan ikkinçisiga, bir mulkdordan boşqasiga oqib ötişi ta'minlanadi. Şu b-n işlab çiqarişni kengaytiriş, iqtisodiy rivojlanişni jadallaştiriş, mablağlarni kapital qöyişning eng foydali va istiqbolli yönalişlarida töplaş imkoniyatlari yuzaga keladi. Kredit resurslarini banklar tomonidan tartibga soliş mexanizmlari yordamida

pul aylanmasi toraytiriladi yoki ken-gaytiriladi, tölovga qrbil talabning köpayişi yoki qisqarişi yuz beradi, bu esa, öz navbatida, i. ç. rivojiga rağbat beradi.

K. munosabatlarida uning barqaror bölişi muhim ahamiyatga ega. Bunga erişiş uçun mamlakatda K. siyosati olib boriladi. K. siyosati tarkibida banklarning foiz siyosati va ajratilayotgan K.larning yönalişlari, ularning qaytarilişini ta'minlaş, K.ning samaradorligini oşiriş, imtiyozlar, yuz berişi mumkin bölgan xavf-xatarlar oldini oliş tadbirlari katta rol öyvaydi. Özbekistonda tijorat banklarning K. siyosati mamlakat iqtisodiyotining ustuvor tarmoqlarini jadal rivojlantirişga yövaltirilgan. Jumladan, Özbekiston Respublikasi Markaziy bankining markazlaştirilgan K.lari mamlakat mustaqilligini mustahkamlaşga yövaltirilgan yangi i. ç. korxonalarini barpo etişga ajratilmokda. Şuningdek, mamlakat tijorat banklari ham yangi i. ç. quvvatlarini barpo etişga K.lar ajratiş b-n birga kiçik va örta biznesni qöllabquvvatlaşni ham amalga oşirmoqda. Imtiyozli şartlarda ajratilayotgan K.lar va mikrokreditlar şular jumlasidandir. K. tizimi: Markaziy bank, tijorat banklari, kredit uyuşmalari va çet el banklari filiallari va vakolatxonalari. K. tizimida Markaziy bank alohida örin tutadi va u emissiya maqomiga ega. Mamlakatda K.tizimi faoliyati «Özbekiston Respublikasi Markaziy banki töğrisida» (1995.21.12), «Banklar va bank faoliyati töğrisida» (1996. 25.4) qonunlari b-n tartibga solinadi.

Ahmadjon Ölmasov, Qahramon Haqberdiyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КРЕДИТ (лот. creditum — қарз, credo — ишонаман) — пул маблағлари, товар ва хизматларни келишилган устама (фоиз) тўлаб қайтариб бериш шарти б-н маълум муддатларга қарзга бериш. Қарзга маблағ берувчи томон кредитор (давлат, банк, корхона, хусусий шахс ва б.), ссуда олувчи томон эса дебитор (қарздор) дейилади. Кредит келишуви қарздан фойдаланиш шартлари кайд этилган шартнома б-н расмийлаштирилади. К. муомаласи қарз берувчи ва қарз олувчи ўртасидаги иқтисодий муносабатдир. Лекин ҳар қандай қарз муносабати ҳам К. бўла олмайди. К. муносабатида олинган маблағ қайтариб берилиши, фойдаланилгани учун ҳақ (келишилган фоизда) тўланиши, муддатли, маълум товар ва номоддий активлар б-н таъминланган бўлиши, мақсадли ишлатилиши шарт. Берилиши муддатларига кўра, қисқа муддатли (1 йилга қадар), ўрта муддатли (1йилдан 5 йилгача), узоқ, муддатли (6 йилдан ортиқ) К.га бўлинади.

К.нинг тижорат, банк, давлат, истеъмол, халқаро, ипотека ва б. шакллари бор. Тижорат К.и — бир хўжалик юритувчи субъект томонидан берилади ва, одатда, вексель б-н расмийлаштирилади. Банк К.и — жисмоний ва юридик шахсларга пул шаклида банклар томонидан берилади. Банк кредитининг форфейтинг, факторинг, харидорга қарз бериш каби кўринишлари бор. Давлат К.и — давлатнинг қарз берувчи ва қарз олувчи сифатида иштирокини назарда тутади. Давлат қарз берувчи сифатида банк тизими орқали бюджетдан тармоқ, ҳудуд, корхоналарни К. ажратиб молиялаштиради. Қарз олувчи сифатида аҳолига давлат заёмлари, облигацияларини сотиш б-н жисмоний ёки юридик шахслардан карз олади, натижада ички давлат қарзи, чет давлатлардан олинган К.лар ҳисобидан ташқи давлат қарзи пайдо бўлади. Истеъмол К.и — аҳолига истеъмол товарлари, хизматларни насияга сотиш, уй-жой қурилиши харажатлари учун, ломбардлардаги мулк гарови ҳисобига, ўзаро ёрдам кассаси қарзлари ва б. кўринишларда берилади. Халқаро К. — муддатли, қайтимли ва фоиз тўлаш шартлари б-н бир мамлакатдаги кредитор томонидан иккинчи мамлакатдаги қарз олувчига пул ёки товар шаклида бериладиган қарз, шунингдек, чет эл облигациялари, чет эл корхоналари акциялари ва б, қимматли қоғозларига фонда олиш мақсадларида капитал қўйиш.

К. иқтисодиётда муҳим вазифаларни бажаради, уларнинг орасида молия ресурсларини қайта тақсимлаш асосий ўринда туради. К. ёрдамида капитални бир тармоқдан иккинчисига, бир мулкдордан бошқасига оқиб ўтиши таъминланади. Шу б-н ишлаб чиқаришни кенгайтириш, иқтисодий ривожланишни жадаллаштириш, маблағларни капитал қўйишнинг энг фойдали ва истиқболли йўналишларида тўплаш имкониятлари юзага келади. Кредит ресурсларини банклар томонидан тартибга солиш механизмлари ёрдамида

пул айланмаси торайтирилади ёки кен-гайтирилади, тўловга қрбил талабнинг кўпайиши ёки қисқариши юз беради, бу эса, ўз навбатида, и. ч. ривожига рағбат беради.

К. муносабатларида унинг барқарор бўлиши муҳим аҳамиятга эга. Бунга эришиш учун мамлакатда К. сиёсати олиб борилади. К. сиёсати таркибида банкларнинг фоиз сиёсати ва ажратилаётган К.ларнинг йўналишлари, уларнинг қайтарилишини таъминлаш, К.нинг самарадорлигини ошириш, имтиёзлар, юз бериши мумкин бўлган хавф-хатарлар олдини олиш тадбирлари катта роль ўйвайди. Ўзбекистонда тижорат банкларнинг К. сиёсати мамлакат иқтисодиётининг устувор тармоқларини жадал ривожлантиришга йўвалтирилган. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг марказлаштирилган К.лари мамлакат мустақиллигини мустаҳкамлашга йўвалтирилган янги и. ч. корхоналарини барпо этишга ажратилмокда. Шунингдек, мамлакат тижорат банклари ҳам янги и. ч. қувватларини барпо этишга К.лар ажратиш б-н бирга кичик ва ўрта бизнесни қўллабқувватлашни ҳам амалга оширмоқда. Имтиёзли шартларда ажратилаётган К.лар ва микрокредитлар шулар жумласидандир. К. тизими: Марказий банк, тижорат банклари, кредит уюшмалари ва чет эл банклари филиаллари ва ваколатхоналари. К. тизимида Марказий банк алоҳида ўрин тутади ва у эмиссия мақомига эга. Мамлакатда К.тизими фаолияти «Ўзбекистон Республикаси Марказий банки тўғрисида» (1995.21.12), «Банклар ва банк фаолияти тўғрисида» (1996. 25.4) қонунлари б-н тартибга солинади.

Аҳмаджон Ўлмасов, Қаҳрамон Ҳақбердиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.