Kredit

Kredit (lotinça creditum — «qarz», credo — «işonaman») — bir tomon ikkinçi tomonga pul, tovar yoki xizmatni ma'lum muddatga, qaytarib beriş va odatda foydalanganlik uçun haq (foiz) tölaş şarti bilan beradigan iqtisodiy munosabat. Mablağ beruvçi tomon kreditor, oluvçi tomon qarzdor (debitor yoki ssuda oluvçi) deb ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, kredit aslida iqtisodiy majburiyatning huquqiy rasmiylaştirilişidir.1

ÖzME har qanday qarz munosabatini kredit deb hisoblamaydi. Uning talqiniga köra, kreditda olingan mablağ albatta qaytariladi, undan foydalanganlik uçun kelişilgan foiz tölanadi, qarz aniq muddatga beriladi, mol-mulk yoki boşqa aktivlar bilan ta'minlanadi va belgilangan maqsadga sarflanadi. Tomonlarning huquq va majburiyatlari kredit şartnomasida qayd etiladi. Muddatiga köra qisqa muddatli (bir yilgaça), örta muddatli (bir yildan beş yilgaça) va uzoq muddatli kreditlar farqlanadi.

ÖzME kreditning bir neça şaklini ajratadi. Tijorat krediti bir korxona tomonidan boşqasiga, odatda veksel bilan rasmiylaştirilib beriladi. Bank krediti banklar tomonidan jismoniy va yuridik şaxslarga pul körinişida beriladi; uning faktoring, forfeyting kabi turlari bor. Davlat krediti ikki yönalişda işlaydi: davlat byudjet mablağlarini bank tizimi orqali tarmoq va hududlarga qarzga beradi yoki aksinça, zayom va obligatsiyalar çiqarib, aholidan va çet davlatlardan qarz oladi — şu tariqa içki va taşqi davlat qarzi yuzaga keladi. Iste'mol krediti aholiga tovarni nasiyaga sotiş, uy-joy qurilişi, lombarddagi garov kabi körinişlarda beriladi. Xalqaro kredit bir mamlakat kreditoridan boşqa mamlakatdagi qarz oluvçiga pul yoki tovar şaklida ajratiladi. Bulardan taşqari, ipoteka, lizing kabi şakllar ham mavjud.

ÖzME'ga köra, kreditning eng muhim vazifasi böş turgan mablağlarni qayta taqsimlaşdir: u kapitalning bir tarmoqdan boşqasiga, bir egadan ikkinçisiga ötişini ta'minlaydi va işlab çiqarişni kengaytirişga imkon beradi. Rusça Vikipediya bunga qöşimça ravişda kreditning naqd pulsiz tölov vositalarini yaratiş, takror işlab çiqarişni ta'minlaş va iqtisodiy faollikni rağbatlantiriş vazifalarini ham sanab ötadi. Banklar kredit resurslarini boşqariş orqali pul massasini kengaytirişi yoki toraytirişi mumkin, bu esa talab va işlab çiqarişga bevosita ta'sir qiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, kredit munosabatlari miloddan avvalgi II mingyillikdayoq Mesopotamiyada keng tarqalgan: ibodatxona va saroylar foizli qarz bergan, taxminan miloddan avvalgi 1800-yilda qabul qilingan Hammurapi qonunlari esa qarz berişni tartibga solib, foiz miqdoriga çeklov qöygan. Qadimgi Yunonistonda sarroflar dengiz savdosi bilan şuğullanuvçi savdogarlarga yuqori foiz bilan qarz bergan, örta asrlar Yevropasida esa vekselning paydo bölişi uzoq masofaga pul ötkaziş va kreditni ança osonlaştirgan.

ÖzME'ga köra, mamlakat kredit tizimini Markaziy bank, tijorat banklari, kredit uyuşmalari hamda xorijiy banklarning filial va vakolatxonalari taşkil etadi; emissiya huquqi faqat Markaziy bankka tegişli. Bu sohadagi munosabatlar «Özbekiston Respublikasi Markaziy banki töğrisida» (1995-yil 21-dekabr) va «Banklar va bank faoliyati töğrisida» (1996-yil 25-aprel) qonunlari bilan tartibga solinadi. Kredit siyosatida iqtisodiyotning ustuvor tarmoqlarini, kiçik va örta biznesni qöllab-quvvatlaşga e'tibor qaratilib, imtiyozli kreditlar va mikrokreditlar ajratiladi.