Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Kreking

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 697-b. — ziyouz.com

    Kreking (ing. cracking — parçalaniş) —neft yoki uning fraksiyasini destruktiv (strukturasini buzib) qayta işlaş jarayoni; ogir uglevodo-rodlar molekulalarining parçalanişi (ajralib çiqişi) va qayta joylaşişiga asoslangan. Asosan motor yonilğisi, plastik massalar, tolalar, eritgiçlar uçun kimyoviy xom aşyo olişda qöllaniladi. K.ning 2 asosiy (termik va katalitik) turi bor. Term i k K. yuqori t-ra ta'sirida amalga oşadi; uning 3 ta: yuqori bosim ostida suyuq fazali (40—60 at. bosimda, 470 — 540° t-rada), past bosim ostida yoki bug fazali (3 at., 500—550°), past bosim va yuqori t-rada yoki piroliz (1 at., 650—750°) usullari bor. Katalitik K. bir vaqtda yuqori t-ra va katalizatorlar ta'sirida amalga oşiriladi. 1918 y.da N. D. Zelinskiy birinçi bölib katalitik K.ni tatbiq etgan. Katalizator sifatida alyuminiy-xlorid işlatilgan. 1936 y.da fransuz muhandisi Ud-ri yangi texnologik sxema (katalizator — alyumosilikat) yaratgaç, katalitik K. keng qöllanila boşladi. Bu esa oktan soni 80 — 85 bölgan yuqori sifatli aviatsiya benzini olişga imkon berdi. Neftning kerosin — gazoyl fraksiyasi xom aşyo bölib xizmat qildi. Katalitik K.laş 450—520° ga yaqin t-ra va 2—3 atm. bosimida amalga oşadi. K. suv buği iştirokida, vodorod bosimi ostida ham boradi (gidro kreki n g). Şuningdek, K. jarayonining boriş şaroiti (t-ra, bosim) ga, xom aşyoning vazifasi va turiga, texnologik jiqozlanişiga boğliq böladi. Jarayonning boriş şaroitiga qarab gaz, benzin buği va oğir fraksiyalar (ligroinli, kerosinli, gazoylli, solyarli va qoldiq) dan taşkil topgan mahsulotlar aralaşmasi hosil böladi. Zavonaviy K. köpgiva kimyoviy mahsulotlar (atsetilen, etilen, benzol, ksilollar, vaftalin va b.), şuningdek, qayta işlanayotgan mahsulot massasiga nisbatan 70% gaça benzin olişga imkon beradi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КРЕКИНГ (инг. cracking — парчаланиш) —нефть ёки унинг фракциясини деструктив (структурасини бузиб) қайта ишлаш жараёни; огир углеводо-родлар молекулаларининг парчаланиши (ажралиб чиқиши) ва қайта жойлашишига асосланган. Асосан мотор ёнилғиси, пластик массалар, толалар, эритгичлар учун кимёвий хом ашё олишда қўлланилади. К.нинг 2 асосий (термик ва каталитик) тури бор. Терм и к К. юқори т-ра таъсирида амалга ошади; унинг 3 та: юқори босим остида суюқ фазали (40—60 ат. босимда, 470 — 540° т-рада), паст босим остида ёки буг фазали (3 ат., 500—550°), паст босим ва юқори т-рада ёки пиролиз (1 ат., 650—750°) усуллари бор. Каталитик К. бир вақтда юқори т-ра ва катализаторлар таъсирида амалга оширилади. 1918 й.да Н. Д. Зелинский биринчи бўлиб каталитик К.ни татбиқ этган. Катализатор сифатида алюминий-хлорид ишлатилган. 1936 й.да француз муҳандиси Уд-ри янги технологик схема (катализатор — алюмосиликат) яратгач, каталитик К. кенг қўлланила бошлади. Бу эса октан сони 80 — 85 бўлган юқори сифатли авиация бензини олишга имкон берди. Нефтнинг керосин — газойл фракцияси хом ашё бўлиб хизмат қилди. Каталитик К.лаш 450—520° га яқин т-ра ва 2—3 атм. босимида амалга ошади. К. сув буғи иштирокида, водород босими остида ҳам боради (гидро креки н г). Шунингдек, К. жараёнининг бориш шароити (т-ра, босим) га, хом ашёнинг вазифаси ва турига, технологик жиқозланишига боғлиқ бўлади. Жараённинг бориш шароитига қараб газ, бензин буғи ва оғир фракциялар (лигроинли, керосинли, газойлли, солярли ва қолдиқ) дан ташкил топган маҳсулотлар аралашмаси ҳосил бўлади. Завонавий К. кўпгива кимёвий маҳсулотлар (ацетилен, этилен, бензол, ксилоллар, вафталин ва б.), шунингдек, қайта ишланаётган маҳсулот массасига нисбатан 70% гача бензин олишга имкон беради.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.