Krestyanlar armiyasi

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 702–703-b. — ziyouz.com

Krestyanlar armiyasi - Rossiyadan köçirib keltirilgan rus mujiklaridan Jalolobodsa tuzilgan armiya (1918—20). Jalolobod va Öşdagi rus qişloqparining aqolisi çor Rossiyasi davrida köçib keltirilgan rus krestyanlaridan taşqil topgan bölib, 1918 y. közida ularga sovet hokimiyati özlarini himoya qiliş uçun qurol-yaroğ tarqatgan. Turkiston Respublikasi harbiy komissari K. Osipov 1918 y. dek.da Farğovada K. a. rahbarlari b-n uçraşadi. Polkovnik K. Monstrov boşçiligidagi K. a. dastlab, qizil askarlar va daşnoklar qatorida turib tinç aholini qirişda qatvaşdi. Ularning Farğova vodiysidagi Bozorqörğon, Oyim, Qöqonqişloq va Suzoq qişloqlarida tinç aholiga nisbatan qilgan xunrezliklari bunga dalildir. 1918 y. ning oxiri va 1919 y.ning bo-şida bu törtta yirik qişloq butunlay yakson qilindi, barça aholi esa qirib taşlandi. Biroq bolşeviklar yuritayotgan siyosat K. a. rahbarlariga yoqmayotgan edi. Çunki ular xususiy mulkning tugatilişi, ğalla monopoliyasi va sovet rejimining boşqa tadbirlariga qarşi edilar. Buning ustiga köçib kelingan vaqtda tub xalqlardan tortib olingan yer-suvni sovet hokimiyati musodara qilayotgan edi.

1919 y. yozida Madaminbek taktik maqsadlarni közlab, bolşeviklar va qizil armiyaga qarşi Farğova vodiysida yagova kuç taşkil qiliş uçun K. a. rahbarlari b-n muzokaralar olib bordi. Ular, öz navbatida, Madaminbekni vodiyni öz nazoratida tötib turuvçi yagova zamonaviy sarkarda sifatida tan oldi. Ikkala tomon rahbarlari, dastlab, 1919 y. 20 iyunda uçraşsalarda örtada şartnoma imzolanmadi.Şunday bölişiga qaramasdan, Jalolobod, Qurşob va Öşda turgan K. a.ning köplab askarlari Madaminbekka qöşilib, iyul oyida qizil armiyaga qarşi janglarda qatvaşdi. Bu orada Madaminbek va Monstrov özaro bir neça marta uçraşib, şartnoma

şartlarini kelişib olişdi. 1919 y. 2 sent.da Madaminbek b-n Monstrov örtasida sovet rejimiga qarşi birgalikda kuraşiş töğrisida şartnoma imzolandi. 10 ta polkdan iborat 5000 kişilik K. a. Madaminbek tomoniga ötdi. Birlaşgan armiyaning Oliy boş qömondoni sifatida Madaminbek, uning örinbosari sifatida Monstrov tan olindi. Qörboşilarga rahbarlik qiliş Madaminbekning eng yaqin yordamçisi Soli Maxdumga yuklatildi. Sent.ning boşlarida birlaşgan armiya Jalolobod, Öş va Marğilon ş.lari, Novqat ş.çasini qizil askarlardan ozod qildi. 10 sent.dan Andijon, Skobelev (hoz. Farğova), Namangan ş.larini bir vaqtning özida qamal qilişga kirişdi. Sovet qömondonligi Rossiya markazidan Orenburg orqali Turkistonga katta harbiy kuçlarni taşladi. Madaminbek K. a. b-n ittifoq tuzib, xato qilganligini keyingi voqealar körsatdi. Çunki eng qaltis vaziyatlarda K. a. rahbarlari bir neça marta pand berişdi. Andijon ş. kamal qilinayotganda ular öz marralarini taşlab, orqaga çekinişdi. Hujum çiziğidagi bunday böşlikdan unumli foydalangan qizil askarlar qamalni yorib ötişgan edi. K. a. bir qança janglarda mağlubiyatga uçrab, 1920 y. boşlarida Gulça istexkomi va Ergaştomga çekindi. 1920 y. 17 yanv.da Monstrov, sal keyinrok, general-mayor A. Muxanov öz ixtiyori b-n qizil askarlarga taslim böldi. Ular keyinçalik yava qizil armiya bilan hamkorlik qilib, ança muddat Turkfront ştabida xizmat qilişdi. 23 fev.da sovet armiyasi jangçilari Gulça istehkomini eğallagaç, K. a. butunlay tugatildi.

Ad.: Rajabov K,., Mustaqil Turkiston fikri uçun mujodalalar, T., 2000; Özbekiston yangi tarixi, 2-kitob, [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Turkestan v vaçale XX veka: k istorii istokov vatsiovalnoy nezavisimosti, T., 2000.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КРЕСТЬЯНЛАР АРМИЯСИ - Россиядан кўчириб келтирилган рус мужикларидан Жалолободца тузилган армия (1918—20). Жалолобод ва Ўшдаги рус қишлоқпарининг ақолиси чор Россияси даврида кўчиб келтирилган рус крестьянларидан ташқил топган бўлиб, 1918 й. кўзида уларга совет ҳокимияти ўзларини ҳимоя қилиш учун қурол-яроғ тарқатган. Туркистон Республикаси ҳарбий комиссари К. Осипов 1918 й. дек.да Фарғовада К. а. раҳбарлари б-н учрашади. Полковник К. Монстров бошчилигидаги К. а. дастлаб, қизил аскарлар ва дашноклар қаторида туриб тинч аҳолини қиришда қатвашди. Уларнинг Фарғова водийсидаги Бозорқўрғон, Ойим, Қўқонқишлоқ ва Сузоқ қишлоқларида тинч аҳолига нисбатан қилган хунрезликлари бунга далилдир. 1918 й. нинг охири ва 1919 й.нинг бо-шида бу тўртта йирик қишлоқ бутунлай яксон қилинди, барча аҳоли эса қириб ташланди. Бироқ большевиклар юритаётган сиёсат К. а. раҳбарларига ёқмаётган эди. Чунки улар хусусий мулкнинг тугатилиши, ғалла монополияси ва совет режимининг бошқа тадбирларига қарши эдилар. Бунинг устига кўчиб келинган вақтда туб халқлардан тортиб олинган ер-сувни совет ҳокимияти мусодара қилаётган эди.

1919 й. ёзида Мадаминбек тактик мақсадларни кўзлаб, большевиклар ва қизил армияга қарши Фарғова водийсида ягова куч ташкил қилиш учун К. а. раҳбарлари б-н музокаралар олиб борди. Улар, ўз навбатида, Мадаминбекни водийни ўз назоратида тўтиб турувчи ягова замонавий саркарда сифатида тан олди. Иккала томон раҳбарлари, дастлаб, 1919 й. 20 июнда учрашсаларда ўртада шартнома имзоланмади.Шундай бўлишига қарамасдан, Жалолобод, Қуршоб ва Ўшда турган К. а.нинг кўплаб аскарлари Мадаминбекка қўшилиб, июль ойида қизил армияга қарши жангларда қатвашди. Бу орада Мадаминбек ва Монстров ўзаро бир неча марта учрашиб, шартнома

шартларини келишиб олишди. 1919 й. 2 сент.да Мадаминбек б-н Монстров ўртасида совет режимига қарши биргаликда курашиш тўғрисида шартнома имзоланди. 10 та полкдан иборат 5000 кишилик К. а. Мадаминбек томонига ўтди. Бирлашган армиянинг Олий бош қўмондони сифатида Мадаминбек, унинг ўринбосари сифатида Монстров тан олинди. Қўрбошиларга раҳбарлик қилиш Мадаминбекнинг энг яқин ёрдамчиси Соли Махдумга юклатилди. Сент.нинг бошларида бирлашган армия Жалолобод, Ўш ва Марғилон ш.лари, Новқат ш.часини қизил аскарлардан озод қилди. 10 сент.дан Андижон, Скобелев (ҳоз. Фарғова), Наманган ш.ларини бир вақтнинг ўзида қамал қилишга киришди. Совет қўмондонлиги Россия марказидан Оренбург орқали Туркистонга катта ҳарбий кучларни ташлади. Мадаминбек К. а. б-н иттифоқ тузиб, хато қилганлигини кейинги воқеалар кўрсатди. Чунки энг қалтис вазиятларда К. а. раҳбарлари бир неча марта панд беришди. Андижон ш. камал қилинаётганда улар ўз марраларини ташлаб, орқага чекинишди. Ҳужум чизиғидаги бундай бўшликдан унумли фойдаланган қизил аскарлар қамални ёриб ўтишган эди. К. а. бир қанча жангларда мағлубиятга учраб, 1920 й. бошларида Гулча истехкоми ва Эргаштомга чекинди. 1920 й. 17 янв.да Монстров, сал кейинрок, генерал-майор А. Муханов ўз ихтиёри б-н қизил аскарларга таслим бўлди. Улар кейинчалик ява қизил армия билан ҳамкорлик қилиб, анча муддат Туркфронт штабида хизмат қилишди. 23 фев.да совет армияси жангчилари Гулча истеҳкомини эғаллагач, К. а. бутунлай тугатилди.

Ад.: Ражабов К,., Мустақил Туркистон фикри учун мужодалалар, Т., 2000; Ўзбекистон янги тарихи, 2-китоб, [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Туркестан в вачале XX века: к истории истоков вациовальной независимости, Т., 2000.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.