Kriminologiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 707–708-b. — ziyouz.com
Kriminologiya (lot. criminis -jinoyat va yun. logos — ta'limot, tuşunça) — jinoyatçilik, uning sabablari, jinoyatçining şaxsi, jinoyatçilikning oldini oliş yöllari, vositalari haqidagi fan. Mustaqil fan sifatida K. 20-a. örtalarida jinoyat huquqi fanidan ajralib çikdi. Bu fanning vazariy asosi belgiyalik sotsiolog L. A. J. Ketle, italiyalik kriminalistlar Ç. Lombrozo, E. Ferri va b.ning ta'limoti hisoblanadi.
K. jinoyatçilikni kişilarning jinoyatta oid qonun talablariga zid bölgan ijtimoiy xavfli qilmişlaridan iborat ijtimoiy hodisa sifatida tadqiqqiladi. Şuningdek, K. jinoyatçilikka oid ma'lumotlarni umumiy tarzda, şu b-n birga jinoyatlarning ayrim turlari va guruhlari böyiça hamda K.ga oid ayrim muammolar (mas, voyaga yetmaganlar jinoyatçiligi, retsidiv jinoyatçilik, guruh jinoyatçiligi) böyiça tekşiradi. Jinoyatçilik sabablari, ya'ni umuman jinoyatçilikka va muayyan jinoyatlarni sodir qilişga ta'sir etadigan ijtimoiy omillar, hodisalar, jarayonlar ham K. predmeti hisoblanadi.
K. jinoyatçi, ya'ni turli jinoyatlarni sodir etgan şaxslarning fe'latvoriga biron-bir darajada ta'sir etuvçi ijtimoiy xususiyatlar hamda ijtimoiy ahamiyatga molik xususiyatlar, belgilar, sifatlar, aloqalar hamda munosabatlarni har tomonlama örganadi. Jinoyatçilik va uning alohida turlarini aniq sotsiologik tadqiq qiliş jinoyatçilik b-n turli ijtimoiy jarayonlar örtasidagi boğliklikni belgilaş va şu asosda uning oldini oliş çoralarini işlab çiqiş imkonini beradi. Hozirgi K. zavonaviy hisoblaş texnikasi, şuningdek, boşqa bir-biriga boğliq fanlar — sotsiologiya, ijtimoiy psixologiya va şaxs psixologiyasi, pedagogika, iqtisodiyot va ş.k.ning yutuqlaridan keng foydalanadi. K.da hoz. demokratik jamiyatda jinoyatçilikka qarşi kuraşning asosiy yönalişlaridan birini taşqil qiluvçi jinoyatlarning oldini oliş muammosi muhim örin tutadi.
Ad.: Usmovaliyev M., Karaqstov Y., Jinoyatçilikni oldini olişning kriminologik çoralari, T., 1995; Antonyan Yu. M., Terrorizm. Kriminologiçeskiye i ugolovno-pravoviye issledovaniya, M., 1998.
Mamajon Usmovaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КРИМИНОЛОГИЯ (лот. criminis -жиноят ва юн. logos — таълимот, тушунча) — жиноятчилик, унинг сабаблари, жиноятчининг шахси, жиноятчиликнинг олдини олиш йўллари, воситалари ҳақидаги фан. Мустақил фан сифатида К. 20-а. ўрталарида жиноят ҳуқуқи фанидан ажралиб чикди. Бу фаннинг вазарий асоси бельгиялик социолог Л. А. Ж. Кетле, италиялик криминалистлар Ч. Ломброзо, Э. Ферри ва б.нинг таълимоти ҳисобланади.
К. жиноятчиликни кишиларнинг жиноятта оид қонун талабларига зид бўлган ижтимоий хавфли қилмишларидан иборат ижтимоий ҳодиса сифатида тадқиққилади. Шунингдек, К. жиноятчиликка оид маълумотларни умумий тарзда, шу б-н бирга жиноятларнинг айрим турлари ва гуруҳлари бўйича ҳамда К.га оид айрим муаммолар (мас, вояга етмаганлар жиноятчилиги, рецидив жиноятчилик, гуруҳ жиноятчилиги) бўйича текширади. Жиноятчилик сабаблари, яъни умуман жиноятчиликка ва муайян жиноятларни содир қилишга таъсир этадиган ижтимоий омиллар, ҳодисалар, жараёнлар ҳам К. предмети ҳисобланади.
К. жиноятчи, яъни турли жиноятларни содир этган шахсларнинг феълатворига бирон-бир даражада таъсир этувчи ижтимоий хусусиятлар ҳамда ижтимоий аҳамиятга молик хусусиятлар, белгилар, сифатлар, алоқалар ҳамда муносабатларни ҳар томонлама ўрганади. Жиноятчилик ва унинг алоҳида турларини аниқ социологик тадқиқ қилиш жиноятчилик б-н турли ижтимоий жараёнлар ўртасидаги боғликликни белгилаш ва шу асосда унинг олдини олиш чораларини ишлаб чиқиш имконини беради. Ҳозирги К. завонавий ҳисоблаш техникаси, шунингдек, бошқа бир-бирига боғлиқ фанлар — социология, ижтимоий психология ва шахс психологияси, педагогика, иқтисодиёт ва ш.к.нинг ютуқларидан кенг фойдаланади. К.да ҳоз. демократик жамиятда жиноятчиликка қарши курашнинг асосий йўналишларидан бирини ташқил қилувчи жиноятларнинг олдини олиш муаммоси муҳим ўрин тутади.
Ад.: Усмовалиев М., Карақстов Й., Жиноятчиликни олдини олишнинг криминологик чоралари, Т., 1995; Антонян Ю. М., Терроризм. Криминологические и уголовно-правовые исследования, М., 1998.
Мамажон Усмовалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.