Kuçar davlati

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 817-b. — ziyouz.com

Kuçar davlati KUÇAR DAVLATI, Kusan davlati (Guyzi guo) — markazi Kuçar viloyati (Şarqiy Turkiston) bölgan qad. xonlik (mil.av. 2-a.—mil. 8-a.). Uning hukmdori ayrim holdarda «xoqon» deb ham atalgan. K.d. ilk bor mil. av. 2-a.da yozilgan xitoy bitiklarida Jyuzi, Çyuyji, Guyzi, Jyuyyi kabi nomlar (hammasi «Kusan» atamasining trans-kripsiyasi) b-n tilga olingan. Ana şu ma'lumotlarga köra, ayni zamonda K.d. katta va kuçli davlat bölib, uning aholisi 6970 oila yoki 81317 kişidan, qöşini 21076 laşkardan iborat bölgan. K.d. hududida röng, sak, yueçji, usöng kabi qad.xalqlar yaşagan. Davlat markazi Kuçar (Kuça) ş. bölib, u öz. 3,5 km ga yaqin bölgan baland va qalin devor b-n öralgan. Keyingi manbalarga köra, K.d.ning poytaxti Yan-çeng (Yan ş. demakdir) bölgan. Xitoy sayyo) utarining ta'riflaşiça, xon saroyi nihoyatda gözal bölib, xon şer şaklida yasalgan oltin taxtda ötirgan.

Hun imperiyasi kuçaygan paytda, K.d. unga itoat qilgan. «Ğarbiy Xan» («Şi Xan») deb nomlangan xitoylar davlati yuksalib Danan (Farğona)ga harbiy yuriş qilganda K.d. ham uruşga tortilib qisqa muddat davomida Xitoy ta'siriga ötib qolgan. Turk xokonligi davrida K.d. unga tobe bölgan. Mazkur xoqonlik ikkiga bölinib ketgandan söng (7-a. oxiri) u Ğarbiy Turk xokonligi itoatida bölgan. K.d.ning uzoq davr davomida mavjud bölib turişi uning 1000 y.dan ortiq davr içida budda dini markazlaridan biri sifatida namoyon bölganligi va bu yerda yirik din arboblari istiqomat qilganligi b-n ham boğliqdir.

Xitoy manbalarida uçraydigan eng qad. ma'lumotlarda yozilişiça, K.d.da paxtadan mato va jundan gilam töqiş, hayvon terilariga işlov beriş, ayollar uçun zarur böladigan turli xuşböy hidli upa va surmalar i.ç. hunarmandçiligi yuksak darajada rivojlangan va katta hajmda çetga çiqarilgan. K.d.da zotli otlar va tovuslarni boqib köpaytiriş işlari yaxşi yölga qöyilgan bölib, ular çetga çiqarilgan mollar

içida muhim ahamiyat kasb etgan. Uzumdan musallas tayyorlaş keng tarqalgan. K.d.ning öziga xos yozuvi bölgan. Ammo liniy e'tiqod va savdo işlarida hind yozuvlari ham keng qöllanilgan.

K.d.da musiqa san'ati ham yuksak darajada rivojlangan bölib, u Xitoyga katta ta'sir körsatgan. Şu tufayli Xitoyda «Guyzile» («Kusan musiqasi») atamasi paydo bölgan. Kusan musiqa-sining Xitoyda keng tarqalgan vaqti milodning dastlabki asrlariga, ya'ni Kusanda budda dini rivojlangan vaqtga töğri keladi. Ayni zamonda K.d.da mingdan ortiq buddizm ibodatxonalari mavjud bölgan.

Kusanning iqlimi iliq, yerdari sersuv bölganligi tufayli uning aholisi dehqonçilik va çorvaçilik b-n keng şuğullangan. K.d. mil.av. 2 — milodning boşlarida yuksak darajada iqtisodiy va madaniy rivojlangan. Şu zamonlarga oid oltin, mis, temir, qalay va qörğoşin konlari topilganligi bunga isbot böla oladi.

Abdulahad Xöjayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КУЧАР ДАВЛАТИ, Кусан давлати (Гуйзи гуо) — маркази Кучар вилояти (Шарқий Туркистон) бўлган қад. хонлик (мил.ав. 2-а.—мил. 8-а.). Унинг ҳукмдори айрим ҳолдарда «хоқон» деб ҳам аталган. К.д. илк бор мил. ав. 2-а.да ёзилган хитой битикларида Жюзи, Чюйжи, Гуйзи, Жюййи каби номлар (ҳаммаси «Кусан» атамасининг транс-крипцияси) б-н тилга олинган. Ана шу маълумотларга кўра, айни замонда К.д. катта ва кучли давлат бўлиб, унинг аҳолиси 6970 оила ёки 81317 кишидан, қўшини 21076 лашкардан иборат бўлган. К.д. ҳудудида рўнг, сак, юэчжи, усўнг каби қад.халқлар яшаган. Давлат маркази Кучар (Куча) ш. бўлиб, у ўз. 3,5 км га яқин бўлган баланд ва қалин девор б-н ўралган. Кейинги манбаларга кўра, К.д.нинг пойтахти Ян-чэнг (Ян ш. демакдир) бўлган. Хитой сайё) утарининг таърифлашича, хон саройи ниҳоятда гўзал бўлиб, хон шер шаклида ясалган олтин тахтда ўтирган.

Ҳун империяси кучайган пайтда, К.д. унга итоат қилган. «Ғарбий Хан» («Ши Хан») деб номланган хитойлар давлати юксалиб Данан (Фарғона)га ҳарбий юриш қилганда К.д. ҳам урушга тортилиб қисқа муддат давомида Хитой таъсирига ўтиб қолган. Турк хоконлиги даврида К.д. унга тобе бўлган. Мазкур хоқонлик иккига бўлиниб кетгандан сўнг (7-а. охири) у Ғарбий Турк хоконлиги итоатида бўлган. К.д.нинг узоқ давр давомида мавжуд бўлиб туриши унинг 1000 й.дан ортиқ давр ичида будда дини марказларидан бири сифатида намоён бўлганлиги ва бу ерда йирик дин арбоблари истиқомат қилганлиги б-н ҳам боғлиқдир.

Хитой манбаларида учрайдиган энг қад. маълумотларда ёзилишича, К.д.да пахтадан мато ва жундан гилам тўқиш, ҳайвон териларига ишлов бериш, аёллар учун зарур бўладиган турли хушбўй ҳидли упа ва сурмалар и.ч. ҳунармандчилиги юксак даражада ривожланган ва катта ҳажмда четга чиқарилган. К.д.да зотли отлар ва товусларни боқиб кўпайтириш ишлари яхши йўлга қўйилган бўлиб, улар четга чиқарилган моллар

ичида муҳим аҳамият касб этган. Узумдан мусаллас тайёрлаш кенг тарқалган. К.д.нинг ўзига хос ёзуви бўлган. Аммо линий эътиқод ва савдо ишларида ҳинд ёзувлари ҳам кенг қўлланилган.

К.д.да мусиқа санъати ҳам юксак даражада ривожланган бўлиб, у Хитойга катта таъсир кўрсатган. Шу туфайли Хитойда «Гуйзилэ» («Кусан мусиқаси») атамаси пайдо бўлган. Кусан мусиқа-сининг Хитойда кенг тарқалган вақти милоднинг дастлабки асрларига, яъни Кусанда будда дини ривожланган вақтга тўғри келади. Айни замонда К.д.да мингдан ортиқ буддизм ибодатхоналари мавжуд бўлган.

Кусаннинг иқлими илиқ, ердари серсув бўлганлиги туфайли унинг аҳолиси деҳқончилик ва чорвачилик б-н кенг шуғулланган. К.д. мил.ав. 2 — милоднинг бошларида юксак даражада иқтисодий ва маданий ривожланган. Шу замонларга оид олтин, мис, темир, қалай ва қўрғошин конлари топилганлиги бунга исбот бўла олади.

Абдулаҳад Хўжаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.