Kuçar davlati

Kuçar davlati, Kusan davlati (xitoyça Guyzi, Syuisi) — Şarqiy Turkistonda, Tarim havzasining şimoliy çekkasidagi Kuçar vohasida joylaşgan qadimgi davlat. ÖzME'ga köra, u miloddan avvalgi II asrdan milodiy VIII asrgaça mavjud bölgan, hukmdori ba'zan «xoqon» deb ham atalgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Kuça Taklamakon çölining şimolidan ötgan Buyuk ipak yöli tarmoğidagi buddaviy podşolik bölib, uning hududi hozir Xitoyning Şinjon-Uyğur avtonom rayonidagi Oqsuv prefekturasiga töğri keladi.12

ÖzME'ga köra, davlat miloddan avvalgi II asrda yozilgan xitoy bitiklarida turli şakllarda tilga olinadi, ularning hammasi «Kusan» nomining transkripsiyasidir. Inglizça Vikipediyaga köra, xitoy yilnomalari Xan sulolasidan Sun sulolasigaça davlat nomini bir xil ieroglif bilan yozgan; qadimgi turkiy tilda u Küsän, XI asrda Mahmud Koşğariy luğatida esa Küsän va Kuça şakllarida qayd etilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Kuça uzoq vaqt Tarim havzasidagi aholisi eng köp voha bölgan. Aholisining asosini hind-yevropa tillari oilasiga mansub toxar tilining kuçar lahjasida (toxar B tilida) sözlaşgan toxarlar taşkil etgan. ÖzME'ga köra, xitoy manbalarida davlatda 6970 oila, ya'ni 81 317 kişi yaşagani va 21 076 kişilik qöşin bölgani yozilgan; poytaxt Kuçar şahrini uzunligi 3,5 kilometrga yaqin baland devor örab turgan, xon esa şer şaklidagi oltin taxtda ötirgan.

Kuçar qöşni kuçli davlatlarga goh tobe, goh mustaqil bölgan. ÖzME'ga köra, u avval Hun imperiyasiga böysungan, Ğarbiy Xan sulolasi Farğonaga yuriş qilgan paytda qisqa muddat Xitoy ta'siriga tuşgan, keyinroq Turk xoqonligi, uning bölinişidan söng Ğarbiy Turk xoqonligi qaramoğida bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, VII asr boşida Tan sulolasi Kuçani bosib olgan va uni «Ğarbni tinçlantiriş» noibligining tört qal'asidan biri qilgan. VIII—IX asrlarda hududga uyğurlar köçib kela boşlagan; 840-yilda Uyğur xoqonligi qulagaç, Kuça Qoçu uyğur davlatining muhim markaziga aylangan.

ÖzME'ga köra, Kuçarda paxtadan mato va jundan gilam töqiş, teri işlaş, ayollar uçun xuşböy upa va surma tayyorlaş kabi hunarlar yuksak rivojlangan, bu mahsulotlar çetga çiqarilgan. Zotli otlar va tovuslar boqilgan, uzumdan musallas tayyorlangan. Iliq iqlim va suvga boy yerlar dehqonçilik hamda çorvaçilikka qulay bölgan; oltin, mis, temir, qalay va qörğoşin konlari ham işlatilgan.

Kuçar ming yildan ortiq vaqt davomida buddizmning yirik markazlaridan biri bölgan. ÖzME'ga köra, bu yerda mingdan ortiq buddaviy ibodatxona faoliyat körsatgan. Inglizça Vikipediyaga köra, maşhur tarjimon rohib Kumarajiva (344—413) aynan Kuçada tuğilib, sanskrit tilidagi budda matnlarini xitoy tiliga ögirgan. Yaqin atrofdagi Qizil ğorlari budda devoriy rasmlari bilan maşhur; ular XX asr boşida nemis ekspeditsiyalari tomonidan örganilgan.

ÖzME'ga köra, Kuçarning öz yozuvi bölgan, diniy va savdo işlarida hind yozuvlari ham qöllangan. Mahalliy musiqa ayniqsa şuhrat qozongan: u Xitoyga kuçli ta'sir körsatib, «Guyzile» — «Kusan musiqasi» atamasini keltirib çiqargan. Inglizça Vikipediyaga köra, Kuça musiqasi va raqslari ipak yöli böylab keng tarqalgan; ular Qizil ğorlaridagi rasmlarda va Syuan Szan yozuvlarida tasvirlangan.