Kuçumxon

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 820–821-b. — ziyouz.com

Kuçumxon KUÇUMXON, Köçimxon, Köçim, Kuçum (? — 1598) — sönggi Sibir xoni (1563—98), rus qöşinlariga qarşi kuraşgan. K. ruslar ta'siridagi Yedigar (Yodgor) ni taxtdan ağdarib, özi Sibir xoni böldi (1563). Ğayratli va iste'dodli K. öz atrofiga aqlli odamlarni töpladi va xonlik hududlarini kengaytirişga kirişdi. Turkiy Sibir xonligining ğarbiy çegarasi avvalgi hududi — Ural toğlarigaça yetdi. Sibirni mustamlakaga aylantiriş uçun intilayotgan Yermak boşçiligidagi kazak qöşinlari uning jiddiy qarşiligiga uçradi. Yermak qöşini 1582—83 y. qişini Çingi (hoz. Tyumen) ş.da ötkazdi. K. bölğusi janglarga puxta tayyorgarlik kördi. Sibir xonligi b-n Buxoro xonligi örtasida savdo-sotiq munosabatlari yaxşi yölga qöyilgan edi. Sibirda köplab buxorolik özbeklar yaşagan. Buxoro xoni Abdullaxon II ga maxsus elçilar yuborilib, undan harbiy yordam söraldi. K. Sibir xonligini Buxoro davlatiga qöşiş tarafdori bölgan. Biroq örtadagi masofaning juda olisligi, Abdullaxon II tomonidan Turkistonni birlaştiriş uçun olib borilayotgan faol harbiy harakatlar oqibatida Sibirga öz vaqtida harbiy yordam yuborilmadi. Yermak qöşini Tobol daryosidan ötib, Irtiş daryosi sohilidagi Sibir poytaxti — Kaşliq (Isker) ş.ni şiddatli janglardan söng bosib oldi (1583 y. 25 okt.). K. boşçiligidagi qöşin (vogullar va ostyaklar uning ittifoqçilari edi) çekinişga majbur böldi.1584 y. Buxorodan katta kar-von yetib keldi. K. qöşinlari hujumga ötib, Irtiş böyidagi hoz. Tura ş. örnida Yermak qöşinini yançib taşlaşdi (1585). Jangda bosqinçilarning boşliği ham öldirildi. N. Karamzinning yozişiça, 1587 y. Rus podşosi Fyodor Ivanoviç (hukmronligi 1584—98) K.ga maxsus yorliq yuborib, u agar Moskvaga böysunsa, hozirgidek Sibir xoni bölib qolişini ma'lum qiladi. K. javob xatida mağrurlik b-n u Sibir xoni ekanligini va Yermakni yengganligini ta'kidlaydi. 1591 y. 1 avg. da K.ning öğli Abulxayr va ikki xotini I şim daştidagi Çiliköl atrofida asir olinib, Moskvaga jövatilgan. K. rus otryadlariga qarşi muvaffaqiyatli jang harakatlarini 1598 y.gaça davom ettirdi. 1598 y. bölgan janglarning birida u mağlubiyatga uçrab, Nöğay ördaga çekindi va öşa yerda öldirildi. K.ning ölimidan söng ham Sibirdagi tatar va b. xalqlar ança muddat rus askarlariga qarşi kuraşdilar.

Ad.: Barmankulov M., Xrustalvaya meçta tyurkov o kvadrovatsii, Almati, 1999.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КУЧУМХОН, Кўчимхон, Кўчим, Кучум (? — 1598) — сўнгги Сибирь хони (1563—98), рус қўшинларига қарши курашган. К. руслар таъсиридаги Едигар (Ёдгор) ни тахтдан ағдариб, ўзи Сибирь хони бўлди (1563). Ғайратли ва истеъдодли К. ўз атрофига ақлли одамларни тўплади ва хонлик ҳудудларини кенгайтиришга киришди. Туркий Сибирь хонлигининг ғарбий чегараси аввалги ҳудуди — Урал тоғларигача етди. Сибирни мустамлакага айлантириш учун интилаётган Ермак бошчилигидаги казак қўшинлари унинг жиддий қаршилигига учради. Ермак қўшини 1582—83 й. қишини Чинги (ҳоз. Тюмень) ш.да ўтказди. К. бўлғуси жангларга пухта тайёргарлик кўрди. Сибирь хонлиги б-н Бухоро хонлиги ўртасида савдо-сотиқ муносабатлари яхши йўлга қўйилган эди. Сибирда кўплаб бухоролик ўзбеклар яшаган. Бухоро хони Абдуллахон II га махсус элчилар юборилиб, ундан ҳарбий ёрдам сўралди. К. Сибирь хонлигини Бухоро давлатига қўшиш тарафдори бўлган. Бироқ ўртадаги масофанинг жуда олислиги, Абдуллахон II томонидан Туркистонни бирлаштириш учун олиб борилаётган фаол ҳарбий ҳаракатлар оқибатида Сибирга ўз вақтида ҳарбий ёрдам юборилмади. Ермак қўшини Тобол дарёсидан ўтиб, Иртиш дарёси соҳилидаги Сибирь пойтахти — Кашлиқ (Искер) ш.ни шиддатли жанглардан сўнг босиб олди (1583 й. 25 окт.). К. бошчилигидаги қўшин (вогуллар ва остяклар унинг иттифоқчилари эди) чекинишга мажбур бўлди.1584 й. Бухородан катта кар-вон етиб келди. К. қўшинлари ҳужумга ўтиб, Иртиш бўйидаги ҳоз. Тура ш. ўрнида Ермак қўшинини янчиб ташлашди (1585). Жангда босқинчиларнинг бошлиғи ҳам ўлдирилди. Н. Карамзиннинг ёзишича, 1587 й. Русь подшоси Фёдор Иванович (ҳукмронлиги 1584—98) К.га махсус ёрлиқ юбориб, у агар Москвага бўйсунса, ҳозиргидек Сибирь хони бўлиб қолишини маълум қилади. К. жавоб хатида мағрурлик б-н у Сибирь хони эканлигини ва Ермакни енгганлигини таъкидлайди. 1591 й. 1 авг. да К.нинг ўғли Абулхайр ва икки хотини И шим даштидаги Чиликўл атрофида асир олиниб, Москвага жўватилган. К. рус отрядларига қарши муваффақиятли жанг ҳаракатларини 1598 й.гача давом эттирди. 1598 й. бўлган жангларнинг бирида у мағлубиятга учраб, Нўғай ўрдага чекинди ва ўша ерда ўлдирилди. К.нинг ўлимидан сўнг ҳам Сибирдаги татар ва б. халқлар анча муддат рус аскарларига қарши курашдилар.

Ад.: Барманкулов М., Хрустальвая мечта тюрков о квадровации, Алматы, 1999.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.