Kuçumxon
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Kuçumxon (Köçimxon, Köçim, Kuçum; tuğilgan yili noma'lum — 1598) — Sibir xonligining sönggi xoni (1563–1598), rus qöşinlarining Sibirga yurişiga uzoq yillar qarşilik körsatgan hukmdor. Rusça Vikipediyaga köra, u Çingizxon avlodidan, Şayboniylar sulolasidan bölib, Tyumen va Katta Örda xoni Iboqning nevarasi, Murtazoning öğli bölgan; taxminan 1510–1520-yillarda tuğilgan deb taxmin qilinadi, vafot yili esa ba'zi manbalarda 1600-yil atrofi deb körsatiladi.12
Hokimiyat tepasiga kelişi
13ÖzME'ga köra, Kuçum ruslar ta'siri ostidagi Yodgor (Yedigar) xonni ağdarib, 1563-yilda Sibir taxtini egallagan. Rusça Vikipediyaga köra, u Buxoro hukmdori, qarindoşi Abdullaxon II ga tayanib, nöğay va qozoq qöşinlari yordamida uzoq kuraş olib borgan; Yodgor va uning ukasi Bekbulatni öldirib, poytaxt Qaşliq (Isker)ni egallagan. Kuçum islomni Sibirda yoyişga katta e'tibor bergan: rusça Vikipediyaga köra, uning iltimosiga binoan Abdullaxon II uç marta şayx va sayyidlarni tarğibot uçun yuborgan.
ÖzME uni ğayratli va iste'dodli hukmdor sifatida ta'riflaydi: u atrofiga bilimdon kişilarni töplab, xonlik hududini kengaytirgan, ğarbiy çegara Ural toğlarigaça yetgan. Rusça Vikipediyaga köra, xonlik şimolda Ob daryosigaça, janubda Barabin çölligaça çözilgan, Kuçum xant va mansi qabilalari hamda boşqirdlarning bir qismini ham böysundirgan.
Yermak bilan kuraş
13Avvaliga Kuçum Moskvaga ölpon tölab turgan, söng undan voz keçgan. Sibirni egallaşga intilgan Yermak boşçiligidagi kazaklar uning qattiq qarşiligiga duç kelgan. ÖzME'ga köra, Sibir xonligi bilan Buxoro xonligi örtasida savdo aloqalari yaxşi yölga qöyilgan, Sibirda köplab buxorolik özbeklar yaşagan; Kuçum Abdullaxon II dan harbiy yordam sörab elçilar yuborgan, biroq uzoq masofa va Abdullaxonning Turkistondagi yurişlari tufayli yordam öz vaqtida kelmagan.
Yermak qöşini Tobol daryosini keçib, 1582-yil oktabrida Kuçum lagerini tor-mor etgan va Irtiş böyidagi Qaşliqni egallagan (ÖzME bu voqeani 1583-yilga boğlaydi). Rusça Vikipediyaga köra, ming kişidan kam kazak otryadining nisbatan oson ğalabasiga xonlikdagi turli xalqlarning birlaşmaganligi, Kuçum qöşinining qurol-yaroği eskirgani sabab bölgan. Xon Işim daştiga çekinib, kuç töplagan va kutilmagan hujumda Yermak otryadini yançgan; ÖzME'ga köra, bu jangda Yermakning özi ham halok bölgan.
Sönggi yillari
13ÖzME'ga köra, rus podşosi Fyodor Ivanoviç Kuçumga maktub yuborib, Moskvaga böysunsa, xonligini saqlab qolişni taklif qilgan, ammo Kuçum buni rad etgan. 1591-yilda Çiliköl yaqinidagi jangda uning öğli Abulxayr va ikki xotini asir olinib, Moskvaga jönatilgan; rusça Vikipediyada bu jang haqidagi xabarning işonçliligi şubhali ekani qayd etilgan. Kuçum rus otryadlariga qarşi kuraşni 1598-yilgaça davom ettirgan. Şu yili rusça Vikipediyada Irmen jangi deb atalgan töqnaşuvda mağlub bölib, nöğaylar yurtiga çekingan va öşa yerda öldirilgan. Uning ölimidan keyin ham Sibir tatarlari va boşqa xalqlar ança vaqt ruslarga qarşi kuraşni davom ettirgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Kuçumxon // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3705 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAKuçumxon. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3705
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3705
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Кучумru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Kuçum Khanen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 5-jild, 820–821-b.manbaa.uz · ÖzME, 5-jild, 820–821-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.