Kujula Kadfiz
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 750–751-b. — ziyouz.com
Kujula Kadfiz (Kadfiz I) -Kuşon podşoligittt asosçisi (mil. av. 1-a. oxiri — mil. 1-a. 1-yarmi). Köçmançi yuyeçjilar (toxarlar)ning guyşuan — kuşon qabilasiga mansub. Xitoy tarixiy yilnomalarida u Kiotszyuko nomi b-n ma'lum. Tarixiy haqiqatga yaqin taxminga köra, yuyeçji qabilalari tomonidan Baqtriya istilo qilingandan (mil. av. 2-a., 3-çoragi) taxm. 100 yildan bir oz vaqt ötgaç, K. K. kuşonlar örtasidagi özaro taxt uçun kuraşda qolgan 4 yuyeçji qabilalari orasidagi öz tarafdorlari b-n Baqtriyaning jan.-ğarbiy hududlarida öz hukmronligini örvatgan. U parfyanlarning Baqtriyaning ğarbiy hududlariga uyuştirgan tajovözlariga qarşi harbiy harakatlar olib borgan. Baqtriyada yuzaga kelgan siyosiy vaziyat va harbiy kuçlar nisbati K. K. foydasiga özgarmaganligi, uni Hindukuş toğlari oşa Kobul (Gaofu) viloyatiga ketişga majbur qildi. U Kobul viloyatini böysundirib, viloyat hokimi sifatida tangalar zarb qilişni yölga qöydi. Kobuliston hokimi bölgan vaqtda K. K. hali mustaqil siyosat olib bormagan. U Paropamisad (Kaşmir)ning hind-yunon şohi Germeyning (mil. av. 1-a.ning örtalari) ustuvorligini kabul qilgan. Asta-sekin K.K.ning harbiy qudrati oşib borişi unga qöşni hududlarni öz tasarrufiga olişga imkoniyat berdi. Bu borada Hindistonning şim.-ğarbiy hududlaridagi siyosiy parokandalik unga juda qöl kelgan. U öz e'tiborini şu yerdarni bosib olişga qaratgan. Köp vaqt ötmay, u öz homiysi Germeyga qaraşli hamma yerdarni öziga böysundirgan. Germeyga qaraşli hududlarning qöşib olinişi kuşon hokimligining qudratli davlatga aylanişiga olib keldi. Keyinçalik K.K. jan.dagi hind-parfyan şohi Gandofar hududlari (Gandxara, Araxosiya) hisobiga öz davlati çegarasini yanada kengaytirgan. Xitoy manbalarida qayd qilinişiça, K.K. 80 yil umr körgan. Şundan taxm. 50 yilini yuyeçji qabilalarini birlaştirişga, kuşonlar qabilasining ustuvorligini örnatişga, Kuşon podşoligiga asos solişga va uni qudratli davlatga aylantirişga bağişlagan.
Ad.: Biçurin N. Ya. ( Iakinf), Sobraniye svedeniy o varodax, obitavşix v Sredney Azii v drevniye vremeva, t.2, M.-L., 1950; Pugaçenkova G.A., Rtveladze E. Yu., Severvaya Baktriya — Toxaristan, T., 1990.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КУЖУЛА КАДФИЗ (Кадфиз I) -Кушон подшолигиттт асосчиси (мил. ав. 1-а. охири — мил. 1-а. 1-ярми). Кўчманчи юечжилар (тохарлар)нинг гуйшуан — кушон қабиласига мансуб. Хитой тарихий йилномаларида у Киоцзюко номи б-н маълум. Тарихий ҳақиқатга яқин тахминга кўра, юечжи қабилалари томонидан Бақтрия истило қилингандан (мил. ав. 2-а., 3-чораги) тахм. 100 йилдан бир оз вақт ўтгач, К. К. кушонлар ўртасидаги ўзаро тахт учун курашда қолган 4 юечжи қабилалари орасидаги ўз тарафдорлари б-н Бақтриянинг жан.-ғарбий ҳудудларида ўз ҳукмронлигини ўрватган. У парфянларнинг Бақтриянинг ғарбий ҳудудларига уюштирган тажовўзларига қарши ҳарбий ҳаракатлар олиб борган. Бақтрияда юзага келган сиёсий вазият ва ҳарбий кучлар нисбати К. К. фойдасига ўзгармаганлиги, уни Ҳиндукуш тоғлари оша Кобул (Гаофу) вилоятига кетишга мажбур қилди. У Кобул вилоятини бўйсундириб, вилоят ҳокими сифатида тангалар зарб қилишни йўлга қўйди. Кобулистон ҳокими бўлган вақтда К. К. ҳали мустақил сиёсат олиб бормаган. У Паропамисад (Кашмир)нинг ҳинд-юнон шоҳи Гермейнинг (мил. ав. 1-а.нинг ўрталари) устуворлигини кабул қилган. Аста-секин К.К.нинг ҳарбий қудрати ошиб бориши унга қўшни ҳудудларни ўз тасарруфига олишга имконият берди. Бу борада Ҳиндистоннинг шим.-ғарбий ҳудудларидаги сиёсий парокандалик унга жуда қўл келган. У ўз эътиборини шу ердарни босиб олишга қаратган. Кўп вақт ўтмай, у ўз ҳомийси Гермейга қарашли ҳамма ердарни ўзига бўйсундирган. Гермейга қарашли ҳудудларнинг қўшиб олиниши кушон ҳокимлигининг қудратли давлатга айланишига олиб келди. Кейинчалик К.К. жан.даги ҳинд-парфян шоҳи Гандофар ҳудудлари (Гандхара, Арахосия) ҳисобига ўз давлати чегарасини янада кенгайтирган. Хитой манбаларида қайд қилинишича, К.К. 80 йил умр кўрган. Шундан тахм. 50 йилини юечжи қабилаларини бирлаштиришга, кушонлар қабиласининг устуворлигини ўрнатишга, Кушон подшолигига асос солишга ва уни қудратли давлатга айлантиришга бағишлаган.
Ад.: Бичурин Н. Я. ( Иакинф), Собрание сведений о вародах, обитавших в Средней Азии в древние времева, т.2, М.-Л., 1950; Пугаченкова Г.А., Ртвеладзе Э. Ю., Севервая Бактрия — Тохаристан, Т., 1990.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.