Kumarojiva
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 776–777-b. — ziyouz.com
Kumarojiva (344, Kusan ş., Şarqiy Turkiston — 413, Çang'an, Xitoy) — buddizmom Jan. Özbekiston orqali Şarqiy Turkiston va Xitoyda tarqalişida muhim rol öynagan yirik mutafakkir. Otasi Kumroton—hind xoni boş vazirining ugli, onasi Jiva — Kusan (Kuçar) xonining qizi bölib, ular buddizmdagi hinayana oqimining rohiblari edi. K. 7 yoşida rohib bölib yetişgan. 9 yoşida onasi b-n Kaşmirdagi hinayana bilimdonlaridan 3 y. ta'lim olgan. 12 yoşida K. saboq oliş uçun yuyeçjilar (massagetlar, kuşonlar) yurtiga, ya'ni Özbeki-stonning jan. hududlariga kelgan. Buning sababi hinayana mazhabining uluğ allomalari şu yerda, Kuşonlar yurtida töplangan edi. K. qaytişida Yorkendda bir yil turib, buddizmdagi boşqa mazhab — mahayanaga ixlos qöygan, bunda unga turkistonlik Nogor Juva va Oriyo Divonilar ustoz bölişgan. K. öz yurti — Kuçarga qaytib kelgaç, mahayanani keng tarğib etişga kirişgan. Xitoy tazkiralarida qayd etilişiça, Kuçar xoni K. ni ustoz deb hurmatlab, unga şer oyoqli oltin taxt yasatib bergan, ma'ruzalarini tizza bukib eşitgan. Vatijada K.ning donği Xitoyga tarqalgan. Bu davrda (4—5-a.lar) Xitoy özaro kuraşayotgan 16 ta xonlikka bölingandi. Jamiyatni faqat jismo-niy kuç b-n emas, balki ğoyaviy birlik asosida birlaştiriş tarafdorlari oşmokda edi. Xususan, «çiyang» xalqi tomonidan barpo etilgan, «Avvalgi (ilk) Çing» («Çyan Çin») xonligi hukmdori Fujiyan buddizmni qöllab-quvvatlaydi. U K.ni olib ke-liş uçun harakat qilgan. K.ni 384 y. «töro» (turkiy) Lyuy Guang Kuçardan olib ketadi. K. Loyanga özi b-n buddaning 5 m lik hayqalini olib borgan. Şu yili Fujiyan öldirilganligi sababli K. Xitoyning içki ölkalariga borişdan voz keçib 16 y. Lyuy Guang tomonidan taşqil etilgan Gujan xonligida yaşaydi. Faqat 401 y. «Keyingi Çin» xoni Yovşing K.ni Çang'anga taqlif etib, uni «davlat ustozi» sifatida kötib olgan. K. umrining sönggi 12 yilida mahayanani tarğib qilgan, 300 jild (ba'zi manbalarda 98 qism, 425 jild) budda nöm satrlarini tarjima qilib, şarxlar yozgan. K.ning «Olam haqiqatlari» nomli 2 jildlik falsafiy asari Xitoyda buddizmning rivojiga katta ta'sir körsatgan. K.ning xitoyçaga tarjima qilingan «Moytreyo viyoqorana» («Moytrening dunyoga kelişi») kitobida ajdarhoni uluğlaş Buddaga xos xususiyat ekanligi aks etgan. Mazkur tarjima orqali ajdarhoni uluğlaş odati xitoyliklarga ötgan.
Abduxoliq Aytboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КУМАРОЖИВА (344, Кусан ш., Шарқий Туркистон — 413, Чангъан, Хитой) — буддизмом Жан. Ўзбекистон орқали Шарқий Туркистон ва Хитойда тарқалишида муҳим роль ўйнаган йирик мутафаккир. Отаси Кумротон—ҳинд хони бош вазирининг угли, онаси Жива — Кусан (Кучар) хонининг қизи бўлиб, улар буддизмдаги ҳинаяна оқимининг роҳиблари эди. К. 7 ёшида роҳиб бўлиб етишган. 9 ёшида онаси б-н Кашмирдаги ҳинаяна билимдонларидан 3 й. таълим олган. 12 ёшида К. сабоқ олиш учун юечжилар (массагетлар, кушонлар) юртига, яъни Ўзбеки-стоннинг жан. ҳудудларига келган. Бунинг сабаби ҳинаяна мазҳабининг улуғ алломалари шу ерда, Кушонлар юртида тўпланган эди. К. қайтишида Ёркендда бир йил туриб, буддизмдаги бошқа мазҳаб — маҳаянага ихлос қўйган, бунда унга туркистонлик Ногор Жува ва Ориё Дивонилар устоз бўлишган. К. ўз юрти — Кучарга қайтиб келгач, маҳаянани кенг тарғиб этишга киришган. Хитой тазкираларида қайд этилишича, Кучар хони К. ни устоз деб ҳурматлаб, унга шер оёқли олтин тахт ясатиб берган, маърузаларини тизза букиб эшитган. Ватижада К.нинг донғи Хитойга тарқалган. Бу даврда (4—5-а.лар) Хитой ўзаро курашаётган 16 та хонликка бўлинганди. Жамиятни фақат жисмо-ний куч б-н эмас, балки ғоявий бирлик асосида бирлаштириш тарафдорлари ошмокда эди. Хусусан, «чиянг» халқи томонидан барпо этилган, «Аввалги (илк) Чинг» («Чян Чин») хонлиги ҳукмдори Фужиян буддизмни қўллаб-қувватлайди. У К.ни олиб ке-лиш учун ҳаракат қилган. К.ни 384 й. «тўро» (туркий) Люй Гуанг Кучардан олиб кетади. К. Лоянга ўзи б-н будданинг 5 м лик ҳайқалини олиб борган. Шу йили Фужиян ўлдирилганлиги сабабли К. Хитойнинг ички ўлкаларига боришдан воз кечиб 16 й. Люй Гуанг томонидан ташқил этилган Гужан хонлигида яшайди. Фақат 401 й. «Кейинги Чин» хони Ёвшинг К.ни Чангъанга тақлиф этиб, уни «давлат устози» сифатида кўтиб олган. К. умрининг сўнгги 12 йилида маҳаянани тарғиб қилган, 300 жилд (баъзи манбаларда 98 қисм, 425 жилд) будда нўм сатрларини таржима қилиб, шархлар ёзган. К.нинг «Олам ҳақиқатлари» номли 2 жилдлик фалсафий асари Хитойда буддизмнинг ривожига катта таъсир кўрсатган. К.нинг хитойчага таржима қилинган «Мойтреё виёқорана» («Мойтренинг дунёга келиши») китобида аждарҳони улуғлаш Буддага хос хусусият эканлиги акс этган. Мазкур таржима орқали аждарҳони улуғлаш одати хитойликларга ўтган.
Абдухолиқ Айтбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.