Kumarojiva

Kumarojiva (sanskritça Kumarajiva; 344 — 413, Çang-an) — buddist rohib, mutafakkir va tarjimon; buddizmning Markaziy Osiyo orqali Şarqiy Turkiston va Xitoyga yoyilişida muhim rol öynagan. Inglizça Vikipediyaga köra, u Xitoy buddizmining eng buyuk tarjimonlaridan biri hisoblanadi va adabiy buddaviy xitoy tilining şakllanişiga hal qiluvçi ta'sir körsatgan.1

Kumarojiva Tarim havzasidagi Kuça (ÖzME'da Kusan, Kuçar) davlatida tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, otasi Kumarayana Kaşmir yoki Gandxaradan kelgan hind rohibi bölib, Kuça saroyida ruhoniy bölgan, onasi Jiva esa Kuça hukmdori xonadoniga mansub edi. ÖzME'ga köra, ikkalasi ham buddizmning hinayana yönalişiga e'tiqod qilgan.

Bola yetti yoşida rohiblikka kirgan, töqqiz yoşidan onasi bilan Kaşmirda hinayana olimlaridan ta'lim olgan. ÖzME'ga köra, u 12 yoşida bilimini oşiriş uçun Kuşonlar yurtiga — hozirgi Özbekistonning janubiy hududlariga kelgan, çunki hinayana mazhabining yirik allomalari şu yerda töplangan edi. Qaytişda Yorkendda (inglizça Vikipediyaga köra, Qaşqarda) mahayana ta'limotini qabul qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u Nagarjunaning madhyamaka falsafasini ham örgangan, 20 yoşida esa Kuçada tölaqonli rohiblik maqomini olgan. Vataniga qaytgaç, mahayanani keng tarğib qila boşlagan; ÖzME xitoy manbalariga tayanib, Kuça hukmdori uni ustoz deb e'zozlaganini yozadi.

Kumarojivaning şuhrati Xitoyga yetib borgan. Bu davrda mamlakat bir-biri bilan kuraşayotgan ön oltita davlatga bölingan edi. Ilk Sin sulolasi hukmdori Fu Szyan uni poytaxtga keltiriş uçun laşkarboşi Lyuy Guangni qöşin bilan Kuçaga yuborgan. ÖzME'ga köra, Lyuy Guang 384-yilda Kumarojivani olib ketgan. Fu Szyan halok bölgaç, Lyuy Guang öz davlatini tuzgan va Kumarojiva uzoq yillar uning qöl ostida qolgan; inglizça Vikipediyaga köra, şu davrda u xitoy tilini puxta örgangan.

401-yilda Keyingi Sin hukmdori Yao Sin uni Çang-anga olib kelgan va «davlat ustozi» unvoni bilan şaraflagan. Umrining sönggi yillarini Kumarojiva tarjimaçilikka bağişlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning boşçiligidagi tarjimonlar jamoasi ön yilça içida 35 ga yaqin sutrani 294 örama-kitobda xitoyçaga ögirgan; Taişo buddaviy kanonida uning nomi bilan 52 tarjima saqlangan. Ular orasida «Nilufar sutrasi», «Olmos sutrasi» va «Vimalakirti sutrasi» bor. ÖzME bu tarjimalar hajmini 300 jild atrofida deb baholaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Kumarojiva tarjimalari aniq va ravon uslubi bilan ajralib turadi: u buddaviy tuşunçalarni daosizm va konfutsiylik atamalari bilan almaştiriş usulidan voz keçib, mazmunni tuşunarli yetkazişga intilgan. Şu sababli uning tarjimalari keyingi, söz-ba-söz qilingan tarjimalardan köra maşhurroq bölib qolgan va hanuzgaça Xitoy buddizmida qöllanadi. U Xitoyga madhyamaka falsafasini olib kirgan, keyinçalik bu yönaliş sanlun maktabi deb atalgan. ÖzME'ga köra, uning «Olam haqiqatlari» nomli ikki jildlik falsafiy asari Xitoyda buddizm rivojiga katta ta'sir körsatgan.