Çanğan

Çanğan (xitoyça 長安, pinyin: Çánğān; «uzoq tinçlik» ma'nosida) — Xitoyning Şensi viloyatida joylaşgan, hozirda mavjud bölmagan qadimiy şahar. U miloddan avvalgi 202 yildan milodiy 907 yilgaça Ğarbiy Han, Tan va boşqa bir neça sulolaning poytaxti bölgan. Hozir uning örnida Sian şahri joylaşgan.

Wei daryosining janubidagi hudud neolit davridan beri aholi yaşagan joy. Yangşao madaniyatining yirik markazlaridan biri — Banpo — miloddan avvalgi 5000–4300 yillar atrofida şu yerning janubida mavjud bölgan. Ğarbiy Chjou sulolasining ikkita poytaxti Fenxao daryosining ikki qirğoğida, Qin davlati va imperiyasining poytaxti Sianyan esa Weining şimolida joylaşgan. Qin davrida Çanğan kiçik qişloq bölgan.

Miloddan avvalgi 202 yilda Han sulolasi taşkil topgaç, imperator Lyu Ban dastlab Loyangdan boşqargan. Keyinroq askar Lou Szin va sarkarda Çjan Lyan Guançjun hududi katta aholini boqa olişi va tabiiy himoyasi yaxşiroq ekanini aytgaç, u ularning maslahatiga quloq solgan. Miloddan avvalgi 200 yilda Çangle saroyi qurib bitkazilgan, Veyyan saroyi esa miloddan avvalgi 198 yilda dastlab tugallangan. Şahar devorlari miloddan avvalgi 191 yilda qurib bölingan. Imperator U davrida yangi saroylar qurilgan, Çjan Syan Markaziy Osiyoga yuborilgan. Çanğan Buyuk ipak yölining quruqlikdagi şarqiy tuguni bölgan. Milodiy 2 yilgi röyxatga köra devor içida 246 200 kişi, butun hududda 682 000 kişi yaşagan. Milodiy 23 yilda Vang Mang davrida şahar isyonçilar tomonidan egallangan, keyin Şarqiy Han Loyangni asosiy poytaxt qilgan, Çanğan esa «Ğarbiy poytaxt» (Sitszin) deb atalgan.

Jin va Şimoliy sulolalar davrida Çanğan 312–316 yillarda Jin poytaxti bölgan, keyin Xan-Çjao, Avvalgi Qin va Keyingi Qin davlatlari poytaxti bölgan. Keyingi Qin hukmdori Yao Sin davrida şahar Xitoyda buddizmning muhim markaziga aylangan. Keyinroq u Ğarbiy Vey (535–557) va Şimoliy Chjou (557–581) poytaxti bölgan.

Suy imperatori Ven 582 yilda eski Han şaharining janubi-şarqida yangi poytaxt — Daxin («Buyuk gullab-yaşnaş») — qurdirgan. 618 yilda Li Yuan özini Tan imperatori Gaotszu deb e'lon qilgaç, şahar yana Çanğan deb nomlangan. Tan davrida u Konstantinopol va Bağdod qatori dunyodagi eng yirik şaharlardan biri bölgan. Tan sulolasining qulaşi paytida sarkarda Çju Ven 904 yilda qolgan aholining köp qismini Loyangga köçirgan. Keyingi asrlarda şahar ahamiyatini yöqotgan, Şimoliy Sun davrida yana mintaqaviy markazga aylangan. Min sulolasi davrida poytaxt Pekinga köçirilgan, Çanğan esa Sian deb qayta nomlangan.

Han davri Çanğani hozirgi Min va Tsin davridagi Sian şahridan 5 km şimoli-ğarbda joylaşgan edi, ammo zamonaviy şahar ösib, uni öz içiga olgan. Suy va Tan davridagi asosiy hudud avvalgi şaharning janubida va Veyyan saroyining janubi-şarqida bölgan. Tan şahri töğri törtburçak şaklida, şaxmat taxtasiga öxşab bir xil kvartallarga bölingan va baland hamda qalin ğişt devorlar bilan mustahkamlangan. Min davrida Sian devorlari Suy va Tan saroy tumani atrofida qurilgan; bu hudud örta asrlardagi eng katta şaharning taxminan sakkizdan biriga teng.

Milodiy 8-asr örtalarida Çanğan aholisi rus manbasiga köra 1 milliondan oşgan. Ingliz manbasiga köra, xitoy yozuvlarida u «million kişilik şahar» deyilgan, zamonaviy baholarda Tan şahri devorlari içida taxminan 800 000–1 000 000 kişi yaşagan. 742 yilgi röyxatda poytaxtni öz içiga olgan Szinçjao viloyatida 1 960 188 kişi qayd etilgan.

Han davrida Çanğan iste'mol şahri bölgan: uning mavjudligi işlab çiqariş yoki savdoga emas, siyosiy va harbiy markaz bölişiga tayangan. Şahar Buyuk ipak yöli orqali kelgan savdo karvonlarining manzili bölgan.

Veyyan saroyi qurilgan eng katta saroy bölgan: 4,8 km² maydonni egallagan va Taqiqlangan şahardan qariyb yetti baravar katta bölgan. Imperator U davrida Şanglin boği qayta imperator boğiga aylantirilgan. Tan davrida şaharda eng yaxşi qöşiqçilar va raqqosalar uçun alohida mahallalar bölgan. Çanğanning rejasi Yaponiyadagi Nara va Kioto hamda Bxayxaydagi Sanyon şaharlarining qurilişiga katta ta'sir körsatgan.