Avreliy Avgustin

Avreliy Avgustin (lotinça Aurelius Augustinus; Avliyo Avgustin, Gipponlik Avgustin nomlari bilan ham tanilgan; 354–430) — Şimoliy Afrikada yaşagan xristian ilohiyotçisi, faylasuf va yozuvçi, Gippon şahrining yepiskopi. ÖzME uni «çerkov otalari» qatoriga kiritadi va katolik aqidalarining şakllanişiga katta ta'sir qilgan mutafakkir sifatida taqdim etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, u ğarb tarixidagi eng nufuzli faylasuflardan biri hisoblanadi.12

ÖzME'ga köra, Avgustin 354-yilda Şimoliy Afrikadagi Tagast şahrida tuğilgan. Inglizça Vikipediya bu joyni hozirgi Jazoirdagi Suq-Axras şahri bilan bir deb körsatadi va uning 13-noyabrda dunyoga kelganini qayd etadi. Onasi Monika taqvodor xristian, otasi Patritsiy esa umrining oxirigaça butparast bölgan.

Yoşligida Avgustin Karfagenda notiqlik sana'tini örgangan, Tsitseronning «Gortenziy» dialogini öqib falsafaga qiziqib qolgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u taxminan ön yil moniylik ta'limotiga ergaşgan, keyin neoplatonizm ğoyalariga yaqinlaşgan. Karfagen va Rimda dars bergaç, 384-yil oxirida Milanga notiqlik ustozi bölib borgan. U yerda yepiskop Amvrosiy bilan tanişuvi uning qaraşlarini tubdan özgartirgan: 386-yilda u xristianlikni qabul qilgan, keyingi yili Amvrosiydan çöqinti olgan.

Vataniga qaytgaç, Avgustin Tagastda rohiblar jamoasini tuzgan. Rusça Vikipediyaga köra, Gippon Regiyga borganida mahalliy yepiskop Valeriy uni ruhoniylikka tayinlagan. ÖzME'ga köra, keyinçalik u Gippon yepiskopi (uskufi) martabasiga erişgan. Avgustin 430-yilda Gipponda vafot etgan; rusça Vikipediya vafot sanasini 28-avgust deb beradi va şahar şu paytda vandallar qamalida bölganini eslatadi.

Avgustindan köplab va'z, maktub va risolalar meros qolgan. ÖzME ularning eng maşhurlari sifatida ikkitasini ajratadi. Birinçisi — taxminan 400-yilda yozilgan «Tavba» («E'tiroflar»); inglizça Vikipediya uni ğarbdagi ilk avtobiografiya deb ataydi. Ikkinçisi — 413–427-yillarda yaratilgan, 22 kitobdan iborat «Ilohiy şahar haqida». ÖzME'ga köra, bu asarni yoziş uçun turtki Rim şahrining gotlar tomonidan egallanib, talon-taroj qilinişi bölgan. Muallif bu falokatni rimliklar asrlar davomida boşqa xalqlarga nisbatan qilgan zuğumlar uçun ilohiy jazo deb izohlaydi. Asardagi ön kitob Rim tarixiga, qolgan ön ikki kitob esa inson jamiyati va davlatning tabiatiga bağişlangan. Inglizça Vikipediya «Uçlik haqida» va «Xristian ta'limoti haqida» asarlarini ham uning muhim işlari qatorida sanaydi.

ÖzME'ga köra, Avgustin dunyoni ikki «şahar»ga ajratadi. «Yer şahri» inson xudbinligiga tayanadi, ilohiylikni inkor etadi va yovuzlik hamda zöravonlik saltanati sifatida tasvirlanadi. «Ilohiy şahar» esa Xudoga muhabbat ustiga qurilgan ezgulik saltanati bölib, insondan moddiy ehtiyojlardan yuz ögirişni talab qiladi. Uning yerdagi körinişi — çerkov, u samoviy hayotga tayyorgarlik vositasi deb qaraladi.

Avgustin fikriça, inson faqat öz kuçi bilan ezgulikka yeta olmaydi; gunohdan xalos böliş ilohiy inoyat orqali amalga oşadi. ÖzME uning «e'tiqodsiz na bilim, na haqiqat bor» degan qaraşini va Xudoni barça gözallikning oliy manbai deb bilganini qayd etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, inoyat va asl gunoh haqidagi ta'limoti tufayli uni «Inoyat ustozi» deb ataşgan; u, şuningdek, adolatli uruş nazariyasiga hissa qöşgan.

ÖzME'ga köra, Avgustin ta'limoti Yevropada ming yilga yaqin vaqt davomida ilm-fanning çerkov nazorati ostida qolişi va çerkov hokimiyatining kuçayişi uçun ğoyaviy asos bölib xizmat qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u katolik, pravoslav, lyuteran va anglikan çerkovlarida avliyo sifatida e'zozlanadi, Amvrosiy, Ieronim va Rim papasi Grigoriy I bilan birga tört buyuk lotin çerkov otasidan biri hisoblanadi. Uning ğoyalari örta asrlar dunyoqaraşiga, Foma Akvinskiy ijodiga, keyinçalik esa protestant islohotçilariga sezilarli ta'sir körsatgan.