Kumijiylar

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 777–778-b. — ziyouz.com

Kumijiylar - Örta Osiyodagi qad. toğli viloyat — Kumed aholisi. Ptolemeynnt yozişiça, mil. av. 1-a.da Baqtra ş.dan boşlangan karvon yöli şim.da «Komedlar toğli ölkasi»da Suğdiyonaga boradigan boşqa yöl b-n kesişgan. Syuan Szanta köra, Kyumito yoxud Kyumiçje toğli viloyati ğar-bda — Xuttalon, jan.da — Şuğnon, jan.- ğarbda — Panj daryosi b-n çega-ralangan. 7-a.ning 1-yarmida Kumed Xuttalon tarkibida bölib, ma'muriy markazi Vaşgird ş. bölgan. Kumed viloyatida urta asrlarda K. qabilasi yaşagan. Ular jasur va jangovar bölib, çorvaçilik va talonçilik b-n şuğullangan. K.ning köplab yer-mulklari, qişloqlari bor edi (şaharlari bölmagan). Ular Sağoniyon va Xuttalon hukmdorlariga tobe bölib, ularga harbiy yordam berib turişgan. 11-a.da qoraxoniylarlan Böritegin ğaznaviylarga qaraşli Xuttalon va Vaxşni K. yordamida bosib olişgan. Birok, 1038 y. bu viloyatlarni qaytarib berişga va K. mamlakatiga qaytişga majbur bölgan. Kumed hududi tarixning turli bosqiçlarida özgarib turgan. Antik davrda «Komedlar mamlakati»ga qad. karvon yöli böylab çözilgan toğli viloyatning barça yeri kirgan. Denov yoki Xolçayondan boşlangan yöl Pomirning tepasidagi Olay tekisligigaça borgan. «Kumedlar» yoki «Kumijiylar» deganda öşa davrda bu hududda, şuningdek, Ğarbiy Pomir yon bağirlarida yaşagan barça köçmançilar tuşunilgan. Kuşonlar davrida ular öz yerdarida yaşab, şim. dan kelgan yuyeçji qabilalari b-n qisman aralaşib ketişgan. Ilk urta asrlarda Kumed xududi birmunça çeklangan bölib tarkibiga Qorategin, Sağoniyon va Xuttalonning şim.da joylaşgan toğli viloyatni, şuningdek, Darvoz va ehtimol Ruşonni qamrab olgan. K. 5—6-a.larda şim.dan kelgan yangi köçmançilar, dastlab xioniylar, söngra eftaliylar va turkiylar tomonidan siqib çiqarilgan. Keyinçalik turkiy qavmlar mahalliy K. b-n aralaşib ketgan. «Tanşu» dagi ma'lumotga köra, 719 y. Kumedning turkiylarning yanto qabilasidan bölgan hokimi Valoyan Xitoy imperatoriga noma yöllab, unda arablardan şikoyat qilgan, arablar uning mulkini talon-toroj qilib, xalqi boşiga katta ölpon solganini yozgan. 7-a.da Xitoyda «Kumedlik erkin (sayyor) musiqaçilar» xalq orasida maşhur bölgan. 10-a.da somoniylar davrida K. ning ayrim qabilalari islomni qabul qilib ilgarigi yaşaş joylari — Surxondaryo va Kofarnihon daryolarining yuqori oqimidagi toğlar va vodiylariga kelib örvaşganlar, biroq Sağoniyon va Xuttalon hokimlari qöl ostida bölişgan.

17-a.da Xuttalonning katta qismi va Vaşgird atroflarida qirğiz qabilalari yaşagan, ular keyinçalik şarqqa köçgan. Garm viloyati, ya'ni Qorateginda hozir tojiklar yaşaşadi, 17-a.da u yerda olay qirğizlari istiqomat qilgan, bunga mahalliy joy nomlari va xalq rivoyatlari guvohlik beradi. Bu hoz. Pomirdagi Olay platosida yaşayotgan olay qirğizlari qad. K.ning avlodi ekanligidan dalolat beradi.

Ad.: Kamaliddinov Ş. S, Istoriçeskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyaziçnim istoçnikam IX— vaçala XIII vv., T., 1996.

Şamsiddin Kamoliddinov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КУМИЖИЙЛАР - Ўрта Осиёдаги қад. тоғли вилоят — Кумед аҳолиси. Птолемейннт ёзишича, мил. ав. 1-а.да Бақтра ш.дан бошланган карвон йўли шим.да «Комедлар тоғли ўлкаси»да Суғдиёнага борадиган бошқа йўл б-н кесишган. Сюань Цзанта кўра, Кюмито ёхуд Кюмичже тоғли вилояти ғар-бда — Хутталон, жан.да — Шуғнон, жан.- ғарбда — Панж дарёси б-н чега-раланган. 7-а.нинг 1-ярмида Кумед Хутталон таркибида бўлиб, маъмурий маркази Вашгирд ш. бўлган. Кумед вилоятида урта асрларда К. қабиласи яшаган. Улар жасур ва жанговар бўлиб, чорвачилик ва талончилик б-н шуғулланган. К.нинг кўплаб ер-мулклари, қишлоқлари бор эди (шаҳарлари бўлмаган). Улар Сағониён ва Хутталон ҳукмдорларига тобе бўлиб, уларга ҳарбий ёрдам бериб туришган. 11-а.да қорахонийларлан Бўритегин ғазнавийларга қарашли Хутталон ва Вахшни К. ёрдамида босиб олишган. Бирок, 1038 й. бу вилоятларни қайтариб беришга ва К. мамлакатига қайтишга мажбур бўлган. Кумед ҳудуди тарихнинг турли босқичларида ўзгариб турган. Антик даврда «Комедлар мамлакати»га қад. карвон йўли бўйлаб чўзилган тоғли вилоятнинг барча ери кирган. Денов ёки Холчаёндан бошланган йўл Помирнинг тепасидаги Олай текислигигача борган. «Кумедлар» ёки «Кумижийлар» деганда ўша даврда бу ҳудудда, шунингдек, Ғарбий Помир ён бағирларида яшаган барча кўчманчилар тушунилган. Кушонлар даврида улар ўз ердарида яшаб, шим. дан келган юечжи қабилалари б-н қисман аралашиб кетишган. Илк урта асрларда Кумед худуди бирмунча чекланган бўлиб таркибига Қоратегин, Сағониён ва Хутталоннинг шим.да жойлашган тоғли вилоятни, шунингдек, Дарвоз ва эҳтимол Рушонни қамраб олган. К. 5—6-а.ларда шим.дан келган янги кўчманчилар, дастлаб хионийлар, сўнгра эфталийлар ва туркийлар томонидан сиқиб чиқарилган. Кейинчалик туркий қавмлар маҳаллий К. б-н аралашиб кетган. «Таншу» даги маълумотга кўра, 719 й. Кумеднинг туркийларнинг яньто қабиласидан бўлган ҳокими Валоянь Хитой императорига нома йўллаб, унда араблардан шикоят қилган, араблар унинг мулкини талон-торож қилиб, халқи бошига катта ўлпон солганини ёзган. 7-а.да Хитойда «Кумедлик эркин (сайёр) мусиқачилар» халқ орасида машҳур бўлган. 10-а.да сомонийлар даврида К. нинг айрим қабилалари исломни қабул қилиб илгариги яшаш жойлари — Сурхондарё ва Кофарниҳон дарёларининг юқори оқимидаги тоғлар ва водийларига келиб ўрвашганлар, бироқ Сағониён ва Хутталон ҳокимлари қўл остида бўлишган.

17-а.да Хутталоннинг катта қисми ва Вашгирд атрофларида қирғиз қабилалари яшаган, улар кейинчалик шарққа кўчган. Гарм вилояти, яъни Қоратегинда ҳозир тожиклар яшашади, 17-а.да у ерда олай қирғизлари истиқомат қилган, бунга маҳаллий жой номлари ва халқ ривоятлари гувоҳлик беради. Бу ҳоз. Помирдаги Олай платосида яшаётган олай қирғизлари қад. К.нинг авлоди эканлигидан далолат беради.

Ад.: Камалиддинов Ш. С, Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX— вачала XIII вв., Т., 1996.

Шамсиддин Камолиддинов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.