Kumijiylar

Kumijiylar (kumedlar, komedlar) — Örta Osiyoning janubi-şarqidagi qadimiy toğli viloyat — Kumedda yaşagan aholi va qabilalar. ÖzME'ga köra, ular jasur, jangovar xalq bölib, asosan çorvaçilik bilan şuğullangan, köp yer-mulk va qişloqlarga ega bölgan, ammo şaharlari bölmagan. Kumed çegaralari turli davrlarda özgarib turgan: ilk örta asrlarda unga Qorategin, Sağoniyon va Xuttalondan şimoldagi toğli ölka, Darvoz va, ehtimol, Ruşon kirgan.1

ÖzME'ga köra, Kumed haqidagi eng qadimgi ma'lumotlardan biri Ptolemeyga tegişli: uning yozişiça, miloddan avvalgi I asrda Baqtra şahridan çiqqan karvon yöli şimolda «Komedlar toğli ölkasi»da Suğdiyonaga boradigan boşqa yöl bilan kesişgan. Antik davrda «Komedlar mamlakati» qadimiy karvon yöli böylab çözilgan butun toğli viloyatni qamrab olgan: Denov yoki Xolçayon atrofidan boşlangan bu yöl Pomirdagi Oloy tekisligigaça yetgan. Öşa paytda «kumedlar» yoki «kumijiylar» deganda bu hududda va Ğarbiy Pomir yonbağirlarida yaşagan barça köçmanlar tuşunilgan. ÖzME'ga köra, Kuşonlar davrida ular öz yerlarida qolib, şimoldan kelgan yuyeçji qabilalari bilan qisman qorişib ketgan.

Xitoy sayyohi Syuan Szan Kumedni Kyumito yoki Kyumiçje deb atagan. Uning ma'lumotiga köra, viloyat ğarbda Xuttalon, janubda Şuğnon, janubi-ğarbda Panj daryosi bilan çegaralangan. ÖzME'ga köra, VII asrning birinçi yarmida Kumed Xuttalon tarkibiga kirgan, ma'muriy markazi Vaşgird şahri bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Xuttalonni VII asr boşidan 750-yilgaça mahalliy sulola boşqargan, qarorgohi Kulob yaqinidagi Hulbukda bölgan.

ÖzME'ga köra, V–VI asrlarda kumijiylarni şimoldan kelgan yangi köçmanlar — avval xioniylar, keyin eftaliylar va turkiylar siqib çiqargan, vaqt ötişi bilan turkiy qavmlar mahalliy aholi bilan aralaşib ketgan. «Tanşu» xitoy yilnomasida 719-yilda turkiy yanto qabilasidan bölgan Kumed hokimi Xitoy imperatoriga xat yöllab, arablarning talon-torojidan va oğir ölpondan şikoyat qilgani qayd etilgan. VII asrda Xitoyda «Kumedlik sayyor musiqaçilar» ham maşhur bölgan.

ÖzME'ga köra, X asrda, Somoniylar davrida kumijiylarning bir qismi islomni qabul qilib, Surxondaryo va Kofarnihon daryolarining yuqori oqimidagi toğ va vodiylarga köçib kelgan, ammo Sağoniyon va Xuttalon hokimlariga böysungan. Ular bu hokimlarga harbiy yordam ham berib turgan. XI asrda Qoraxoniylardan Böritegin kumijiylar yordamida Ğaznaviylarga qaraşli Xuttalon va Vaxşni egallagan, biroq 1038-yilda bu yerlarni qaytarib berişga majbur bölgan.

ÖzME'ga köra, XVII asrda Xuttalonning katta qismida, Vaşgird atrofida va Qorateginda (Garm viloyati) qirğiz qabilalari yaşagan, keyinroq ular şarqqa köçgan. Bunga joy nomlari va xalq rivoyatlari guvohlik beradi. ÖzME muallifi bu ma'lumotlarga tayanib, hozir Pomirdagi Oloy vodiysida yaşaydigan qirğizlarni qadimgi kumijiylarning avlodlari deb hisoblaydi.