Kumuş

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 778–779-b. — ziyouz.com

Kumuş (lot. Argentum — oq kukun), Ag — Mendeleyev davriy sistemasining I guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 47, at.m. 107,87. K. 2 tabiiy barqaror izotop — IO7Ag (51,35%) va IO9Ag (48,65%) dan iborat. Sun'iy izotoplaridan «°Ag (yarim yemiriliş davri 253 kun) ning amaliy ahamiyati bor. K. qadimdan ma'lum. Yer pösti ning 1 -10 5% ini taşqil qiladi. Sof holda va gidrotermal konlarda argentit Ag2S b-n birga uçraydi. K.ning kyustelit, kongsberit, animikit vaelektrum kabi tabiiy minerallari bor. Toza K. çiroyli oq metall. At. radiusi 1,44 A, Ag+ ionining radiusi 1,13A. Ziçligi 10,5 g/sm3, suyuqlaniş t-rasi 960,5°, qaynaş t-rasi 2212°. Moos şkalasi böyiça qattiqligi 2,7. K. yumşoq, çöziluvçan bölganidan mexanik işlovi oson. Undan 0,00003 sm qalinlikdagi vafis varaqlar tayyorlaş mumkin. K. issiqlik va elektrni boşqa metallarga qaraganda yaxşi ötkazadi, yoruğlikni yaxşi qaytaradi. Kimyoviy jihatdan nofaol element. Odatdagi şaroitda suv va nam havo ta'siriga çidamli. Lekin galogenlar b-n oson reaksiyaga kirişadi (q. Kumuş galogenidlar). Köpgiva metallar b-n qotişmalar hosil qiladi. K. birikmalarida, asosan, 1 valentli, ba'zan 2 va 3 valentli. Nitrat va konsentrlangan issiq sulfat kis-lotada erib, tuzlar hosil qiladi. K.ning aksari tuzlari suvda qiyin eriydi. AgNO3, AgF, AgClO4 yaxşi eriydi. K.ning 3 ta oksidi ma'lum. Ulardan Ag2O va AgO barqaror moddalar, Ag2O, esa öta beqaror bölib, sof holda ajratib olinmagan.

Kumuş (1)-oksid, Ag2O — töq qönğir rangli kukun. Ziçligi 7,44 g/sm3. Yoruğlik nuri ta'sirida kislorodini yöqotib qorayadi. 200°da töliq parçalanadi. Suvda eruvçanligi 0,714g/l. Ammiak eritmasida kuçli oksidlovçi kompleks Ag(NH3)2OH, kuçliroq eritmada Ag3N va Ag2NH dan iborat portlovçi aralaşma hosil qiladi. Ozon ta'sirida AgO ga aylanadi. Organik sintezda kolloid eritmasi antiseptik modda sifatida işlatiladi.

Kumuş (P)-oksid, AgO — metallsimon yaltiroq, qoramtir kulrang kristall modda. Ziçligi 7,44 g/sm3. 100° t-ragaça qizdirilganda elementlarga ajraladi, 110° da portlaydi. K.ga yoki Ag2O ga ozon ta'sir ettirib, K.ni sulfat kislotada anodli oksidlantirib olinadi. Galvanik elementlarda qöllanadi.

K., asosan, tarkibida kumuş va qörğoşin bor rudalardan ajratib olinadi. Kumuş qotişmalari tanga pul, zargarlik va uy-rözğor buyumlari, lab. idişlari i.ç.da, elektrotexnikada, tuzlari fotografiyada işlatiladi. K. buyumlar tayyorlaş uçun 875 probali kumuş, ya'ni tarkibida 87,5% K. va 12,5% mis bölgan qotişma işlatiladi. Kimyoda K. kattalizator sifatida qöllanadi. Tibbiyotda K.ning argirol, protargol, kollargol, lyapis kabi preparatlardan foydalaniladi.

Komil Tojiyev.

Q.: Kumuş galogenidlar

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КУМУШ (лот. Argentum — оқ кукун), Ag — Менделеев даврий системасининг I гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 47, ат.м. 107,87. К. 2 табиий барқарор изотоп — IO7Ag (51,35%) ва IO9Ag (48,65%) дан иборат. Сунъий изотопларидан «°Ag (ярим емирилиш даври 253 кун) нинг амалий аҳамияти бор. К. қадимдан маълум. Ер пўсти нинг 1 -10 5% ини ташқил қилади. Соф ҳолда ва гидротермал конларда аргентит Ag2S б-н бирга учрайди. К.нинг кюстелит, конгсберит, анимикит ваэлектрум каби табиий минераллари бор. Тоза К. чиройли оқ металл. Ат. радиуси 1,44 A, Ag+ ионининг радиуси 1,13А. Зичлиги 10,5 г/см3, суюқланиш т-раси 960,5°, қайнаш т-раси 2212°. Моос шкаласи бўйича қаттиқлиги 2,7. К. юмшоқ, чўзилувчан бўлганидан механик ишлови осон. Ундан 0,00003 см қалинликдаги вафис варақлар тайёрлаш мумкин. К. иссиқлик ва электрни бошқа металларга қараганда яхши ўтказади, ёруғликни яхши қайтаради. Кимёвий жиҳатдан нофаол элемент. Одатдаги шароитда сув ва нам ҳаво таъсирига чидамли. Лекин галогенлар б-н осон реакцияга киришади (қ. Кумуш галогенидлар). Кўпгива металлар б-н қотишмалар ҳосил қилади. К. бирикмаларида, асосан, 1 валентли, баъзан 2 ва 3 валентли. Нитрат ва концентрланган иссиқ сульфат кис-лотада эриб, тузлар ҳосил қилади. К.нинг аксари тузлари сувда қийин эрийди. AgNO3, AgF, AgClO4 яхши эрийди. К.нинг 3 та оксиди маълум. Улардан Ag2O ва AgO барқарор моддалар, Ag2O, эса ўта беқарор бўлиб, соф ҳолда ажратиб олинмаган.

Кумуш (1)-оксид, Ag2O — тўқ қўнғир рангли кукун. Зичлиги 7,44 г/см3. Ёруғлик нури таъсирида кислородини йўқотиб қораяди. 200°да тўлиқ парчаланади. Сувда эрувчанлиги 0,714г/л. Аммиак эритмасида кучли оксидловчи комплекс Ag(NH3)2OH, кучлироқ эритмада Ag3N ва Ag2NH дан иборат портловчи аралашма ҳосил қилади. Озон таъсирида AgO га айланади. Органик синтезда коллоид эритмаси антисептик модда сифатида ишлатилади.

Кумуш (П)-оксид, AgO — металлсимон ялтироқ, қорамтир кулранг кристалл модда. Зичлиги 7,44 г/см3. 100° т-рагача қиздирилганда элементларга ажралади, 110° да портлайди. К.га ёки Ag2O га озон таъсир эттириб, К.ни сульфат кислотада анодли оксидлантириб олинади. Гальваник элементларда қўлланади.

К., асосан, таркибида кумуш ва қўрғошин бор рудалардан ажратиб олинади. Кумуш қотишмалари танга пул, заргарлик ва уй-рўзғор буюмлари, лаб. идишлари и.ч.да, электротехникада, тузлари фотографияда ишлатилади. К. буюмлар тайёрлаш учун 875 пробали кумуш, яъни таркибида 87,5% К. ва 12,5% мис бўлган қотишма ишлатилади. Кимёда К. каттализатор сифатида қўлланади. Тиббиётда К.нинг аргирол, протаргол, колларгол, ляпис каби препаратлардан фойдаланилади.

Комил Тожиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.