Kuyovqörğon
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 750-b. — ziyouz.com
Kuyovqörğon — ilk örta asrlarga oid badavlat dehqon qörğoni (mil. 5-a.). Yodgorlik Termizdan 26 km şim.da, Angor tumanida, Zartepadan 300 m şarqda joylaşgan. K. 1977 y. Arxeologiya in-tining Baqtriya ekspeditsiyasi tomonidan töliq oçib örganilgan (Pi-dayev Ş. P.). Qörğon 2 qanatli bino bölib, kvadrat şakldagi (20x18) pax-sa kötarma (platforma) ustiga qurilgan. Binoning ikkala qanatida 5—6 tadan xona mavjud. Bu yerda mehmonxona, yotoqxona va xöjalik xonalari bölgan. Xöjalik xonalari uzun yölaksimon şaklda bölib (12,6x2,4 m), ularning tomi ravoqsimon qilib xom ğiştlardan terib çiqilgan. Qolgan xonalar yassi qilib yopilgan. Bino darvozasi qörğonning şim. tomonida joylaşgan. K. tarixida 2 me'moriy bosqiç qayd qilingan. 2-bosqiçda bino xonalari tuzilişiga ayrim özgartirişlar kiritilgan. Quriliş materiallari sifatida töğri törtburçak şakldagi xom ğiştlardan foydalanilgan. Qörğonni örganiş davomida turli şakldagi sopol idişlar va b. uy-rözğor buyumlari topilgan. Toğ tizmalar orasida loygançdan işlangan monumental haykallar alohida örin egallaydi. Haykallarda oqsuyak ayol va erkaklarning obrazlari aks ettirilgan. Haykallarning har biri öziga xos körinişga ega. Haykaltaroş yaratilayotgan obrazlarga jöşqin hayotiylik baxşida etgan. Har bir obraz özining badiiy barkamolligi b-n ajralib turadi. Haykallarda kuşon davri haykaltaroşligining an'analari öz ifodasini topgan. Haykallar qörğonning 2-qavatida joylaşgan mehmonxonaning 3 devorini bezatib turgan. 4-devor rangli surat b-n naqşlangan. K. haykallari Örta Osiyodagi ilk asrlarga oid hayotiy obrazlarni özida mujassamlaştirgan yagona haykaltaroşlik namunasidir. Haykallar ilk örta asrlardagi Toxaristonning boy va yuqori rivojlangan moddiy va ma'naviy madaniyatidan dalolat beradi. K. ilk örta asrlarga xos bölgan qörğon me'morligining dastlabki körinişidir. Qörğon özining ilğor me'moriy yeçimlari b-n ajralib turadi.
Şokirjon Pidayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КУЁВҚЎРҒОН — илк ўрта асрларга оид бадавлат деҳқон қўрғони (мил. 5-а.). Ёдгорлик Термиздан 26 км шим.да, Ангор туманида, Зартепадан 300 м шарқда жойлашган. К. 1977 й. Археология ин-тининг Бақтрия экспедицияси томонидан тўлиқ очиб ўрганилган (Пи-даев Ш. P.). Қўрғон 2 қанатли бино бўлиб, квадрат шаклдаги (20x18) пах-са кўтарма (платформа) устига қурилган. Бинонинг иккала қанатида 5—6 тадан хона мавжуд. Бу ерда меҳмонхона, ётоқхона ва хўжалик хоналари бўлган. Хўжалик хоналари узун йўлаксимон шаклда бўлиб (12,6x2,4 м), уларнинг томи равоқсимон қилиб хом ғиштлардан териб чиқилган. Қолган хоналар ясси қилиб ёпилган. Бино дарвозаси қўрғоннинг шим. томонида жойлашган. К. тарихида 2 меъморий босқич қайд қилинган. 2-босқичда бино хоналари тузилишига айрим ўзгартиришлар киритилган. Қурилиш материаллари сифатида тўғри тўртбурчак шаклдаги хом ғиштлардан фойдаланилган. Қўрғонни ўрганиш давомида турли шаклдаги сопол идишлар ва б. уй-рўзғор буюмлари топилган. Тоғ тизмалар орасида лойганчдан ишланган монументал ҳайкаллар алоҳида ўрин эгаллайди. Ҳайкалларда оқсуяк аёл ва эркакларнинг образлари акс эттирилган. Ҳайкалларнинг ҳар бири ўзига хос кўринишга эга. Ҳайкалтарош яратилаётган образларга жўшқин ҳаётийлик бахшида этган. Ҳар бир образ ўзининг бадиий баркамоллиги б-н ажралиб туради. Ҳайкалларда кушон даври ҳайкалтарошлигининг анъаналари ўз ифодасини топган. Ҳайкаллар қўрғоннинг 2-қаватида жойлашган меҳмонхонанинг 3 деворини безатиб турган. 4-девор рангли сурат б-н нақшланган. К. ҳайкаллари Ўрта Осиёдаги илк асрларга оид ҳаётий образларни ўзида мужассамлаштирган ягона ҳайкалтарошлик намунасидир. Ҳайкаллар илк ўрта асрлардаги Тохаристоннинг бой ва юқори ривожланган моддий ва маънавий маданиятидан далолат беради. К. илк ўрта асрларга хос бўлган қўрғон меъморлигининг дастлабки кўринишидир. Қўрғон ўзининг илғор меъморий ечимлари б-н ажралиб туради.
Шокиржон Пидаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.