Lad
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10–11-b. — ziyouz.com
Lad (rus. — uyğunlik, tartib), pardalar tuzilmasi, tuzuk — 1) keng ma'noda, musiqiy-estetik tuşunça sifatida — pardalarning özaro mutanosibligi, turli balandlikdagi musiqiy tovuşlarning uyğunligi; 2) musiqa nazariyasining asosiy tuşunçalaridan biri, musiqiy poğonalarning boş parda (yoki asosiy pardalar qöşilmasi) atrofida özaro boğlaniş tizimi. L. poğonalari özining turğun (tayanç)ligi jihatidan bir-biridan farqdanadi, turğun bölmagan poğonalar turğun poğonalarga «tortilib» (intilib) turadi. L. poğonalarining ketma-ket kelişi uning gammasinn taşkil etadi, ularning tartibli özaro boğlanişi tovuşqator yordamida ifodalanadi.
L. poğonalarining soni va ular orasidagi intervallar sifatiga qarab ekmelika (balandligi özgaruvçan tovuşlardan iborat), angemitonika (yarim tonliksiz tovuş-qatorlarga asoslangan), diatonika (şu jumladan, major va minor), xromatika kabi L. turkumlari ajratiladi. Kuy rivojidagi tayanç va notayanç poğonalarning almaşinuv jarayonining öziga xosligi modal (monodik), garmonik, tonallik va b. turlarni taşkil etadi. Bir asar davomida boşlanğiç L.ning balandligi (tonalligi) özgarsa, oğişma yoki modulyatsiya sodir böladi.
Şarq musiqa amaliyoti va nazariyasida L.lar turliça nomlanib kelgan: arabça makam, forsça parda, özbekça maqom, ozarbayjonça muğom va b. Ular öziga xos xususiyatlarga ega bölib, poğonalarning oraliği 90, 114, 180, 204 sentli intervallarga asoslanadi va köp poğonali turli L.larni taşkil qiladi. L.lar turli xalqlar musiqa merosi, ötgan zamon va hozirgi davr bastakorlari va kompozitorlari asarlarining muayyan asosini taşkil etadi. Şu b-n birga 20-a. ba'zi musiqa yönalişlari (atonal musiqa, dodekafoniya, sonorizm va b.)da aniq bir L.dan çetlaniş uçraydi; 3) musiqiy tovuş-qatorning turi (mas. Major, minor).
Ad.: Kon Yu ., Nekotoriye voprosi ladovogo stroyeniya uzbekskoy narodnoy pesni i yeyo garmonizatsii, T., 1979. Olimjon Bekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛАД (рус. — уйғунлик, тартиб), пардалар тузилмаси, тузук — 1) кенг маънода, мусиқий-эстетик тушунча сифатида — пардаларнинг ўзаро мутаносиблиги, турли баландликдаги мусиқий товушларнинг уйғунлиги; 2) мусиқа назариясининг асосий тушунчаларидан бири, мусиқий поғоналарнинг бош парда (ёки асосий пардалар қўшилмаси) атрофида ўзаро боғланиш тизими. Л. поғоналари ўзининг турғун (таянч)лиги жиҳатидан бир-биридан фарқданади, турғун бўлмаган поғоналар турғун поғоналарга «тортилиб» (интилиб) туради. Л. поғоналарининг кетма-кет келиши унинг гаммасинн ташкил этади, уларнинг тартибли ўзаро боғланиши товушқатор ёрдамида ифодаланади.
Л. поғоналарининг сони ва улар орасидаги интерваллар сифатига қараб экмелика (баландлиги ўзгарувчан товушлардан иборат), ангемитоника (ярим тонликсиз товуш-қаторларга асосланган), диатоника (шу жумладан, мажор ва минор), хроматика каби Л. туркумлари ажратилади. Куй ривожидаги таянч ва нотаянч поғоналарнинг алмашинув жараёнининг ўзига хослиги модал (монодик), гармоник, тоналлик ва б. турларни ташкил этади. Бир асар давомида бошланғич Л.нинг баландлиги (тоналлиги) ўзгарса, оғишма ёки модуляция содир бўлади.
Шарқ мусиқа амалиёти ва назариясида Л.лар турлича номланиб келган: арабча макам, форсча парда, ўзбекча мақом, озарбайжонча муғом ва б. Улар ўзига хос хусусиятларга эга бўлиб, поғоналарнинг оралиғи 90, 114, 180, 204 центли интервалларга асосланади ва кўп поғонали турли Л.ларни ташкил қилади. Л.лар турли халқлар мусиқа мероси, ўтган замон ва ҳозирги давр бастакорлари ва композиторлари асарларининг муайян асосини ташкил этади. Шу б-н бирга 20-а. баъзи мусиқа йўналишлари (атонал мусиқа, додекафония, соноризм ва б.)да аниқ бир Л.дан четланиш учрайди; 3) мусиқий товуш-қаторнинг тури (мас. Мажор, минор).
Ад.: Кон Ю ., Некоторые вопросы ладового строения узбекской народной песни и её гармонизации, Т., 1979. Олимжон Беков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.