Lamarkizm

Lamarkizm — organik olam evolyutsiyasi töğrisidagi dastlabki töliq ta'limot. Unga J.B.Lamark asos solgan. L.da organik dunyo taraqqiyoti tabiiy qonuniyatlar, ya'ni tabiiy sababli boğlaniş asosida boradi, lekin bu qonunlar xudo tomonidan muayyan bir maqsadga erişiş uçun yaratilgan umumiy qonuniyatga buysunadi, deyiladi. L. ta'limoti böyiça oliy yaratuvçi inert materiyaning harakati va ular qonuniyatlarini boşqaruvçisi hisoblanadi; hayotning tuban formalari öz-özidan paydo bölgan va hozir ham paydo bölib turadi (q. Hayot). Organizmlarning bundan keyingi rivojlanişi gradatsiya, ya'ni poğonama-poğona murakkablaşuv orqali borgan. L. evolyutsion jarayonning tabiiy sabablarini oçib berolmaydi; organizmlarning progressga içki intilişi evolyutsiyaning harakatlantiruvçi kuçlari deb tuşuntiradi. L.ning uqtirişiça, tabiiy muhitning uzluksiz ta'siri organizmlarda adekvat moslanişlarni paydo qiladi va gradatsiyaning buzilişiga, ya'ni yangi turlar hosil bölişiga olib keladi. L.ning körsatişiça, ösimliklar şaroit özgarişini moddalar özgarişi orqali sezadi; hayvonlarda esa dastlab talab özgaradi; bu esa, öz navbatida, organlardan foydalanişning özgarişiga olib keladi. Organlarning muntazam işlatilişi ularning kuçli rivojlanişiga, işlatilmasligi esa ularning yöqolişiga sabab böladi. Bu özgarişlar irsiylanadi. Keyingi tekşirişlarda organizmlar hayoti davomida taşqi muhit ta'sirida sodir böladigan özgarişlar irsiylanmasligi ma'lum böldi. Evolyutsion jarayon va uning harakatlan-tiruvçi kuçlarini L. idealistik nuqtai nazardan hal etgan bölsada, undagi turlarning özgarişi, progressiv evolyutsiya töğrisidagi fikrlar birinçi izçil evolyutsion konsepsiya sifatida katta ahamiyatga ega.