Lateks
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 52-b. — ziyouz.com
Lateks (lot. latex — suyuqlik, şira) — ösimliklarning sut-şirasi. Sut naylaridagi suyuklik. Tiniq, sutsimon oq, sarğiş-qönğir, sariq yoki töq sariq bölişi mumkin. Murakkabguldoşlar, tutdoşlar, sutlamadoşlar va b.da L. kup. L.da uglevodlar, oqsillar, glikozidlar, tuzlar, efir moylari va b. moddalar erigan yoki suspenziyalangan holda böladi. Smolalar, gutta, kauçuk, guttaperçali daraxtlar, kauçukli ösimliklar L.ining asosiy komponentlaridir. L.ning tarkibi daraxt yoşi, iqlim şaroiti va yil fasliga boğliq. L.da kauçuk manfiy zaryadlangan şarsimon, ba'zan noksimon donalar (globulalar) şaklida böladi. Ularning kattaligi 0,1—6 mk. Yangi olingan L. işqoriy xususiyatga ega; turib qolsa yoki unga kislota va tuzlar qöşilsa, koagulyatsiyalanadi. Buning oldini oliş uçun L.ga 0,50—0,75% ammiak qöşiladi. Tarkibidagi kauçuk mikdorini oşiriş uçun L. sentrifugalanib, quyultiriladi. Şunda kauçuk mikdori 60—75% ga yetadi. Sintetik L. sun'iy kauçuk dispersiyasi (qismi)ning suvda emulsion polimerlanişidan hosil böladi. Sintetik L.da ham kauçuk globulalar şaklida, lekin ular 0,1 mk dan kiçik böladi. Tabiiy L.dan tabiiy kauçuk, sintetik L.dan sintetik kauçuk olinadi (yana q. Kauçuk).
Q.: Kauçuk
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛАТЕКС (лот. latex — суюқлик, шира) — ўсимликларнинг сут-шираси. Сут найларидаги суюклик. Тиниқ, сутсимон оқ, сарғиш-қўнғир, сариқ ёки тўқ сариқ бўлиши мумкин. Мураккабгулдошлар, тутдошлар, сутламадошлар ва б.да Л. куп. Л.да углеводлар, оқсиллар, гликозидлар, тузлар, эфир мойлари ва б. моддалар эриган ёки суспензияланган ҳолда бўлади. Смолалар, гутта, каучук, гуттаперчали дарахтлар, каучукли ўсимликлар Л.ининг асосий компонентларидир. Л.нинг таркиби дарахт ёши, иқлим шароити ва йил фаслига боғлиқ. Л.да каучук манфий зарядланган шарсимон, баъзан ноксимон доналар (глобулалар) шаклида бўлади. Уларнинг катталиги 0,1—6 мк. Янги олинган Л. ишқорий хусусиятга эга; туриб қолса ёки унга кислота ва тузлар қўшилса, коагуляцияланади. Бунинг олдини олиш учун Л.га 0,50—0,75% аммиак қўшилади. Таркибидаги каучук микдорини ошириш учун Л. центрифугаланиб, қуюлтирилади. Шунда каучук микдори 60—75% га етади. Синтетик Л. сунъий каучук дисперсияси (қисми)нинг сувда эмульсион полимерланишидан ҳосил бўлади. Синтетик Л.да ҳам каучук глобулалар шаклида, лекин улар 0,1 мк дан кичик бўлади. Табиий Л.дан табиий каучук, синтетик Л.дан синтетик каучук олинади (яна қ. Каучук).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.