Leksika
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 75-b. — ziyouz.com
Leksika (yun. lexis — sözga oid, luğaviy) — tildagi barça sözlar va iboralar yiğindisi, tilning luğat tarkibi. L. ma'lum qonun-qoidaga böysunuvçi izçil va murakkab tizimdan iborat. Til L.si töxtovsiz özgarib turadi. Bu narsa luğat tarkibida yangi sözlarning paydo bölişi, mavjud sözlardan ayrimlarining eskirib, iste'moldan çiqişi, leksik ma'nosini uzgartirib, yangi ma'no kasb etişi kabi jarayonlarda körinadi. Jamiyat taraqqiyoti va ijtimoiy tuzumning özgarişi b-n uzviy boğlangan holda L. boyib boradi. 20-a.da barça xalqlar qatori özbek xalqi L.si ham tezlik b-n ösib, taraqqiy etdi. Özbek tili L.siga baynalmilal sözlar keng kölamda kirib keldi. Buning ustiga fan va turli sohalar terminologiyasi ham töxtovsiz ösib bormoqda. Özbek tili L.sida öz va özlaşgan qatlam, şuningdek, öz qatlam tarkibida umumturkiy suzlar va ulardan yasalgan özbekça suzlar mavjud. Özlaşma qatlam tarkibida forsça, arabça, rusça-baynalmilal sözlar bor. Özbek tili L.si zamonaviyligi jihatdan 3 asosiy qatlamga bulinadi: 1) zamonaviy qatlam — eskilik va yangilik böyogiga ega bölmagan sözlar. Şu qatlamga oid sözlar özbek tili L.sining asosini taşkil qiladi; 2) eski qatlam — hozirda ham iste'molda bölgan istorizmlar, arxaizmlar bu qatlamga kiradi; 3) yangi qatlam — yangi L. deb xam yuritiladi. Luğaviy birliklar işlatiliş doirasi jihatdan 2 qatlamga ajratiladi: 1) işlatiliş doirasi çegaralanmagan sözlar. Ma'nosi şu tilda sözlovçilar uçun tuşunarli va umumqöllaniş xususiyatiga ega bölgan suzlar umumiste'moldagi çegaralanmagan L. sanaladi; 2) işlatiliş doirasi çegaralangan sözlar — til luğat tarkibining ajralmas qismi bölib, uning tarkibiga dialektal, terminologii kasb-hunar L.si, ilmiy atamalar, jargon va argolar, vulgarizm va varvarizmlar kiradi. Luğaviy birliklar nutq körinişlari jihatdan adabiy va sözlaşuv nutqiga xoslangan böladi. L. termini biror muallif yoki asar L. si kabi tor ma'noda ham qöllanadi: Navoiy L.si, «Ötgan kunlar» romani L.si. Ad.: Tursunov U., Muxtorov J,, Rahmatullayev Ş., Hozirgi özbek adabiy tili, T., 1965. Bozorboy Örinboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛЕКСИКА (юн. lexis — сўзга оид, луғавий) — тилдаги барча сўзлар ва иборалар йиғиндиси, тилнинг луғат таркиби. Л. маълум қонун-қоидага бўйсунувчи изчил ва мураккаб тизимдан иборат. Тил Л.си тўхтовсиз ўзгариб туради. Бу нарса луғат таркибида янги сўзларнинг пайдо бўлиши, мавжуд сўзлардан айримларининг эскириб, истеъмолдан чиқиши, лексик маъносини узгартириб, янги маъно касб этиши каби жараёнларда кўринади. Жамият тараққиёти ва ижтимоий тузумнинг ўзгариши б-н узвий боғланган ҳолда Л. бойиб боради. 20-а.да барча халқлар қатори ўзбек халқи Л.си ҳам тезлик б-н ўсиб, тараққий этди. Ўзбек тили Л.сига байналмилал сўзлар кенг кўламда кириб келди. Бунинг устига фан ва турли соҳалар терминологияси ҳам тўхтовсиз ўсиб бормоқда. Ўзбек тили Л.сида ўз ва ўзлашган қатлам, шунингдек, ўз қатлам таркибида умумтуркий сузлар ва улардан ясалган ўзбекча сузлар мавжуд. Ўзлашма қатлам таркибида форсча, арабча, русча-байналмилал сўзлар бор. Ўзбек тили Л.си замонавийлиги жиҳатдан 3 асосий қатламга булинади: 1) замонавий қатлам — эскилик ва янгилик бўёгига эга бўлмаган сўзлар. Шу қатламга оид сўзлар ўзбек тили Л.сининг асосини ташкил қилади; 2) эски қатлам — ҳозирда ҳам истеъмолда бўлган историзмлар, архаизмлар бу қатламга киради; 3) янги қатлам — янги Л. деб хам юритилади. Луғавий бирликлар ишлатилиш доираси жиҳатдан 2 қатламга ажратилади: 1) ишлатилиш доираси чегараланмаган сўзлар. Маъноси шу тилда сўзловчилар учун тушунарли ва умумқўлланиш хусусиятига эга бўлган сузлар умумистеъмолдаги чегараланмаган Л. саналади; 2) ишлатилиш доираси чегараланган сўзлар — тил луғат таркибининг ажралмас қисми бўлиб, унинг таркибига диалектал, терминологии касб-ҳунар Л.си, илмий атамалар, жаргон ва арголар, вульгаризм ва варваризмлар киради. Луғавий бирликлар нутқ кўринишлари жиҳатдан адабий ва сўзлашув нутқига хосланган бўлади. Л. термини бирор муаллиф ёки асар Л. си каби тор маънода ҳам қўлланади: Навоий Л.си, «Ўтган кунлар» романи Л.си. Ад.: Турсунов У., Мухторов Ж,, Раҳматуллаев Ш., Ҳозирги ўзбек адабий тили, Т., 1965. Бозорбой Ўринбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.