Leksika

Leksika (yunonça «lexikos» — sözga oid, luğaviy) — biror tildagi barça söz va iboralar yiğindisi, ya'ni tilning luğat tarkibi. Rusça Vikipediyaga köra, leksika tilning markaziy qismi bölib, narsa va hodisalarni nomlaydi hamda ular haqidagi bilimni şakllantirib, avloddan avlodga yetkazadi. Leksikani tilşunoslikning leksikologiya, semasiologiya va onomasiologiya bölimlari örganadi. Atama tor ma'noda ham qöllanadi: muayyan muallif yoki asarning söz boyligi, masalan, Alişer Navoiy leksikasi yoki «Ötgan kunlar» romani leksikasi.1

ÖzME'ga köra, leksika qat'iy qonuniyatlarga böysunadigan izçil va murakkab tizim bölib, töxtovsiz özgarib turadi: tilga yangi sözlar kiradi, ayrim sözlar eskirib iste'moldan çiqadi, ba'zilari esa yangi ma'no kasb etadi. Leksika jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy boğliq holda boyib boradi.

Rusça Vikipediya leksikaning boyiş yöllarini sanab ötadi: mavjud qismlardan qöşma söz yasaş, sözlarning yangi ma'no olişi, bir söz turkumining qöşimçasiz boşqa turkumga ötişi, boşqa tillardan söz özlaştiriş, qisqartmalar yasaş hamda sun'iy söz yaratiş.

ÖzME'ga köra, 20-asrda Özbek tili leksikasi tez boyidi: unga köplab baynalmilal sözlar kirdi, fan va turli sohalar terminologiyasi kengaydi. Kelib çiqişiga köra özbek leksikasi ikki qatlamdan iborat. Öz qatlamni umumturkiy sözlar va ulardan yasalgan özbekça sözlar taşkil etadi. Özlaşgan qatlamda esa Fors tili, Arab tili va Rus tili orqali kirgan sözlar, jumladan, baynalmilal sözlar bor.

Zamonaviyligi jihatidan ÖzME özbek leksikasini uç qatlamga ajratadi: eskilik yoki yangilik belgisiga ega bölmagan, tilning asosini taşkil etuvçi zamonaviy qatlam; tarixiy sözlar (istorizmlar) va eskirgan sözlar (arxaizmlar)dan iborat eski qatlam; yangi paydo bölgan sözlar, ya'ni yangi leksika.

ÖzME'ga köra, sözlar qöllaniş doirasiga köra ikki guruhga bölinadi. Birinçisi — işlatiliş doirasi çegaralanmagan, barça sözlovçilar tuşunadigan umumiste'moldagi sözlar. Ikkinçisi — işlatiliş doirasi çegaralangan sözlar: şevaga oid (dialektal) sözlar, kasb-hunar sözlari, ilmiy atamalar, jargon va argolar, qöpol sözlar (vulgarizmlar), örinsiz qöllangan çet sözlar (varvarizmlar). Rusça Vikipediya ham leksikani umumiste'moldagi va maxsus leksikaga ajratib, ikkinçisiga kasbiy atamalar, ijtimoiy guruhlarga xos jargonlar, hududiy şeva sözlari hamda eskirgan sözlarni kiritadi.

Nutq körinişlari jihatidan ham sözlar farqlanadi: ayrimlari adabiy nutqqa, boşqalari sözlaşuv nutqiga xos böladi. Rusça Vikipediyaga köra, leksikaning katta qismi uslubiy jihatdan betaraf bölib, har qanday matnda işlatilaveradi; uslubiy böyoqli sözlar esa faqat muayyan vaziyatlarda örinli, boşqa joyda ğalati eşitiladi. ÖzME manbalari qatorida U. Tursunov, J. Muxtorov va Ş. Rahmatullayevning «Hozirgi özbek adabiy tili» (Toşkent, 1965) darsligi körsatilgan.