Lesoto

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 90–92-b. — ziyouz.com

Lesoto (Lesotho), Lesoto Qirolligi (Kindom of Lesotho) — Jan. Afrikadagi davlat. Hamma tomoni JAR xududi b-n öralgan. Mayd. 30,3 ming km2. Aholisi 2,177 mln. kişi (2001). Poytaxti — Maseru ş. Ma'muriy jihatdan 10 okrug (district) ga bölingan.

Davlat tuzumi. L. — konstitutsiyali monarxiya. Amaldagi konstitutsiyasi 1993 y.da qabul qilingan (2001 y. martda tuzatişlar kiritilgan). Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Davlat boşliği — qirol (1996 y.dan Letsiye III). Qonun çiqaruvçi hokimiyat ikki palatali parlament — Millat majlisi va se-natdan iborat. Ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

Tabiati. L. toğli mamlakat, Basuto platosida (örtaça bal. 2300—3000 m) joylaşgan. Platoni şarq va jan. tomondan Drakon toğlari örab turadi. Iqlimi tropik, quruq kontinental. Yanv. ning örtaça t-rasi 25—26°, iyul-niki 10°, biroq tez-tez sovuq bölib turadi, toğlarga qor tuşadi. Yillik örtaça yoğin 750—1000 mm. Daryolari gidroenergiyaga boy; eng kattasi — Oranj. Tuproqdari mamlakat ğarbida qumli, unumsiz, şarqida unumdor, vulkan tuproqlar. L. daştlarida ğallasimon ösimliklar ösadi; Drakon toğlarida butazorlar, ötloqlar bor.

Aholisining 98%ga yaqini afrikaliklar, asosan, suto xalqi, şuningdek, zulular, inglizlar va b. yaşaydi. Rasmiy til — sesuto va ingliz tillari. Aholining köp qismi (70% dan köproği) xristian (katolik, protestant)lar, qolgan qismi an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi. Şahar aholisi 19%. Yirik şaharlari: Maseru, Leribe, Mafeteng.

Tarixi. L. davlatining qad. tarixi kam örganilgan. 17—18-a.larda mamlakat tub aholisi—buşmenlar şim.dan kelgan sutolar tomonidan siqib çiqarildi va qabila boşliği Moşeş 1 hokimiyati ostiga birlaştirildi. 1836 y.dan L.ni burlar va yevropaliklar (inglizlar) egallay boşladi. 1884 y. L. rasmiy ravişda Buyuk Britaniyaning Basutolend protektoratiga aylantirildi va Buyuk Britaniya L.da «bevosita boşqariş» tizimini joriy etdi. Oqibatda Basutolend Buyuk Britaniyaning Jan. Afrikadagi sanoati va mustamlakalari uçun arzon işçi kuçi manbaiga aylanib qoldi. 1907 y. Basutolend taraqqiyparvar uyuşmasi taşkil topdi. Bu taşkilot maorif, savdo-sotiq va b. sohalarda bir qator islohotlar ötkazdi. Keyinroq Kambağallar ligasi tuzildi. U xalq hayotini demokratlaştiriş va mustamlakaçilikni tugatişni talab qildi hamda Basutolendni zörlik b-n öziga qaram qilib olmoqçi bölgan Jan. Afrika Ittifoqi (1961 y.dan JAR) irqçilariga qarşi qattiq kuraş olib bordi. 2-jahon uruşi davrida minglab sutolar Yevropa, Afrika va Yaqin Şarqdagi uruşda ingliz qöşinlari tomonida qatnaşdi. Uruşdan keyin milliy ozodlik harakati kuçaydi.

1952 y. Basutolendda birinçi siyosiy partiya—Basutolend Afrika kongressi (BAK) tuzildi. 1960 y. ötkazilgan saylovda BAK negizida taşkil etilgan Kongress partiyasi ğalabaga erişdi va mahalliy hokimiyat organlari taşkil topdi. 1965 y. kuçga kirgan konstitutsiyaga muvofiq, Basutolend özini özi içki boşqaruv huquqiga ega böldi; parlamentga saylov ötkazildi. L. Jonatan boş vazir qilib tayinlandi. 1966 y. 4 okt.da Basutolend mustaqillikka erişdi va şu yili qabul qilingan yangi konstitutsiyaga binoan, Basutolend L. Qirolligi deb atala boşladi. L. — 1966 y. 17 okt.dan BMT a'zosi. L. xukumati demokratik kuçlar harakatini bostiriş maqsadida JAR hukumati b-n aloqalarni yanada mustahkamlaş tadbirini köra boşladi. 1970 y. 27 yanv. da bölib ötgan parlament saylovida Milliy partiya mağlubiyatga uçradi. Şundan keyin L. Jonatan favqulodda holat joriy etdi, saylov natijalarini bekor qildi, konstitutsiya faoliyatini töxtatdi. 1973 y.da favqulodda holat bekor qilindi. 1990 y.da hokimiyatni harbiylar qölga oldi. 1993 y.da keyingi 23 y. mobaynida birinçi marta demokratik saylov ötkazildi, unda parlament saylandi. Harbiy kengaş ijroiya hokimiyatni fuqarolardan iborat hukumatga top-şirdi. Milliy bayram — 4 okt. Mustaqillik kuni (1966).

Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Basuto milliy partiyasi, 1959 y.da tuzilgan; Basuto kongressi partiyasi, 1959 y.da asos solingan; Marematlu ozodlik partiyasi, 1962 y.da tuzilgan; L. kongressi demokratiya uçun partiyasi, 1997 y.da asos solingan; L. bir-laşgan demokratik partiyasi; 1969 y.da tuzilgan. L. erkin kasaba uyuşmalari kongressi faoliyat körsatadi.

Xöjaligi. L. — Afrikada iqtisodiy jihatdan zaif rivojlangan agrar mamlakatlardan biri. Mehnatga layoqatli aholining köpgina qismi JARga borib işlaşga majbur. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 12%, q.x. uluşi 12,3%.

Qişloq xöjaligi zaif, q.x.ga yaroqli yerlarning 10%ga ekin ekiladi. Qoramol, qöy, angora eçkisi, ot, xaçir, eşak boqiladi. Dehqonçilikda makkajöxori, oq jöxori, buğdoy, arpa, suli, kartoşka va sabzavot yetiştiriladi.

Sanoatida olmos qazib oladigan, şa'm, öğit, ğişt, gilam, kiyim-keçak, mebel işlab çiqaradigan, televizor yiğadigan korxonalar bor. Kulolçilik, töquvçilik birmunça rivojlangan. 1 y.da örtaça 1 mln. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. Kumir, kvars, uran konlari bor.

Avtomobil yöllari uz. — 5200 km (2100 km qattiq qoplamali). Poytaxtdan JAR çegarasigaça 1,7 kmli t. y. qurilgan. Milliy aviakompaniya va Maseruda xalqaro aeroport bor. Taşqi savdoda eksportning 85% va importning 90% JARga töğri keladi. Çetga q.x. mahsuloti, jun va jun mahsuloti, çorva mollari, olmos çiqariladi; çetdan sanoat mollari, oziq-ovqat, neft, maşina-uskunalar keltiriladi. 1986 y.da muomalaga kiritilgan milliy pul birligi — loti (maloti) b-n bir qatorda JAR pul birligi — randdan bemalol foydalaniladi.

Tibbiy xizmati va maorifi. Vraçlar çet elda tayyorlanadi. 6 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy ta'lim joriy qilingan. Boşlanğiç ta'lim bepul, örta va oliy ta'lim pulli. Boşlanğiç maktabda öqiş muddati 7— 8 y., örta maktabda 5 y. Roma ş.da milliy un-t, Maseruda q.x. kolleji, geol. xizmati, q.x. tajriba st-yasi, un-t kutubxonasi, davlat kutubxonasi va arxivi bor.

Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Kundalik gaz.lari yöq. Davriy naşrlaridan yiriklari: «Lesoto tudey» («Lesoto bugun», ingliz tilidagi haftalik gaz., 1986 y.dan), «Moyeletsi oa basuto» («Basuto maslahatçisi», sesuto va ingliz tilidagi haftanoma, 1933 y.dan), «Moçoçonono» («Kometa», sesuto va ingliz tilidagi haftalik gaz., 1974 y.dan), «Leseliniana la Lesoto» («Lesoto nuri», sesuto va ingliz tilida 2 haftada çiqadigan gaz., 1863 y.dan). L. milliy radioeşittiriş xizmati mavjud. Radiost-yalari sesuto hamda ingliz tillarida eşittiriş olib boradi. 1971 y.dan telekörsatuvlar boşlangan. L. Hukumat axborot agentligi 1983 y.dan işlaydi.

Me'morligi. Asosiy aholisi (sutolar) tartibsiz qurilgan katta-katta qişloqlarda yaşaydi. Doirasimon turar joylar toş yoki xom ğiştdan tiklangan va qamiş b-n kuloh şaklida yopilgan. Töğri burçakli uylar ham toş yoki xom ğiştdan qurilgan, tomi 2 nişabli yoki 4 nişabli kilib yopilgan. Uy devorlari qizil yoki sariqrang b-n böyalgan va geometrik naqş işlangan. 20-a. 2-yarmida Maseruda zamonaviy bino va inşootlar (aeroport, Içki işlar vazirligi, mehmonxona va b. binolar) qurildi.

Tasviriy san'ati. L. hududida qoyalarga bitilgan yozuv va naqşlar sakdangan. Ular buşmenlarning ijodi deb taxmin qilinadi. Badiiy xunarmandçilik, ayniqsa, yoğoç öymakorligi rivojlangan. Rözğor buyumlari (köza, quti, bolişlar)ga turli şakllarda naqş solinadi. Yoğoç haykalçalar va sopol idiş (çoynak, guldon)lar yasaydilar. «Karossa» deb ataluvçi pöstinlarni munçoklar b-n bezatadilar. Rangli munçoqlardan marjon şodalar tayyorlaydilar.

Musiqasi. Sutolar hayotida musiqa muhim ahamiyatga ega. Çolğu asboblari juda xilma-xil bölib, ulardan yakka ijroçilikda ham, qöşiq yoki raqs jörligida ham foydalaniladi. Musiqa folklorida qöşiqlarning 2 guruhi mavjud: ka maoto deb ataluvçi guruhga mansub qöşiqlar aytilganida raqs tuşiladi va mehnat jarayonini aks ettiruvçi sahnaviy harakatlar qilinadi. Xo engoye guruhidagi qöşiqlar harakatsiz ijro etiladi. Jangda halok bölgan botirlar taqsirini tasvirlovçi qöşiq ijro etilganida erkaklar jangovar ruxdagi raqsga tuşadilar. Tabiat hodisalariga bağişlangan qöşiqlar, töy va diniy qöşiqlar, madhiyalar, marsiyalar, albatta, musiqa jörligida ijro etiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛЕСОТО (Lesotho), Лесото Қироллиги (Kindom of Lesotho) — Жан. Африкадаги давлат. Ҳамма томони ЖАР худуди б-н ўралган. Майд. 30,3 минг км2. Аҳолиси 2,177 млн. киши (2001). Пойтахти — Масеру ш. Маъмурий жиҳатдан 10 округ (district) га бўлинган.

Давлат тузуми. Л. — конституцияли монархия. Амалдаги конституцияси 1993 й.да қабул қилинган (2001 й. мартда тузатишлар киритилган). Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига киради. Давлат бошлиғи — қирол (1996 й.дан Летсие III). Қонун чиқарувчи ҳокимият икки палатали парламент — Миллат мажлиси ва се-натдан иборат. Ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

Табиати. Л. тоғли мамлакат, Басуто платосида (ўртача бал. 2300—3000 м) жойлашган. Платони шарқ ва жан. томондан Дракон тоғлари ўраб туради. Иқлими тропик, қуруқ континентал. Янв. нинг ўртача т-раси 25—26°, июл-ники 10°, бироқ тез-тез совуқ бўлиб туради, тоғларга қор тушади. Йиллик ўртача ёғин 750—1000 мм. Дарёлари гидроэнергияга бой; энг каттаси — Оранж. Тупроқдари мамлакат ғарбида қумли, унумсиз, шарқида унумдор, вулкан тупроқлар. Л. даштларида ғалласимон ўсимликлар ўсади; Дракон тоғларида бутазорлар, ўтлоқлар бор.

Аҳолисининг 98%га яқини африкаликлар, асосан, суто халқи, шунингдек, зулулар, инглизлар ва б. яшайди. Расмий тил — сесуто ва инглиз тиллари. Аҳолининг кўп қисми (70% дан кўпроғи) христиан (католик, протестант)лар, қолган қисми анъанавий динларга эътиқод қилади. Шаҳар аҳолиси 19%. Йирик шаҳарлари: Масеру, Лерибе, Мафетенг.

Тарихи. Л. давлатининг қад. тарихи кам ўрганилган. 17—18-а.ларда мамлакат туб аҳолиси—бушменлар шим.дан келган сутолар томонидан сиқиб чиқарилди ва қабила бошлиғи Мошеш 1 ҳокимияти остига бирлаштирилди. 1836 й.дан Л.ни бурлар ва европаликлар (инглизлар) эгаллай бошлади. 1884 й. Л. расмий равишда Буюк Британиянинг Басутоленд протекторатига айлантирилди ва Буюк Британия Л.да «бевосита бошқариш» тизимини жорий этди. Оқибатда Басутоленд Буюк Британиянинг Жан. Африкадаги саноати ва мустамлакалари учун арзон ишчи кучи манбаига айланиб қолди. 1907 й. Басутоленд тараққийпарвар уюшмаси ташкил топди. Бу ташкилот маориф, савдо-сотиқ ва б. соҳаларда бир қатор ислоҳотлар ўтказди. Кейинроқ Камбағаллар лигаси тузилди. У халқ ҳаётини демократлаштириш ва мустамлакачиликни тугатишни талаб қилди ҳамда Басутолендни зўрлик б-н ўзига қарам қилиб олмоқчи бўлган Жан. Африка Иттифоқи (1961 й.дан ЖАР) ирқчиларига қарши қаттиқ кураш олиб борди. 2-жаҳон уруши даврида минглаб сутолар Европа, Африка ва Яқин Шарқдаги урушда инглиз қўшинлари томонида қатнашди. Урушдан кейин миллий озодлик ҳаракати кучайди.

1952 й. Басутолендда биринчи сиёсий партия—Басутоленд Африка конгресси (БАК) тузилди. 1960 й. ўтказилган сайловда БАК негизида ташкил этилган Конгресс партияси ғалабага эришди ва маҳаллий ҳокимият органлари ташкил топди. 1965 й. кучга кирган конституцияга мувофиқ, Басутоленд ўзини ўзи ички бошқарув ҳуқуқига эга бўлди; парламентга сайлов ўтказилди. Л. Жонатан бош вазир қилиб тайинланди. 1966 й. 4 окт.да Басутоленд мустақилликка эришди ва шу йили қабул қилинган янги конституцияга биноан, Басутоленд Л. Қироллиги деб атала бошлади. Л. — 1966 й. 17 окт.дан БМТ аъзоси. Л. хукумати демократик кучлар ҳаракатини бостириш мақсадида ЖАР ҳукумати б-н алоқаларни янада мустаҳкамлаш тадбирини кўра бошлади. 1970 й. 27 янв. да бўлиб ўтган парламент сайловида Миллий партия мағлубиятга учради. Шундан кейин Л. Жонатан фавқулодда ҳолат жорий этди, сайлов натижаларини бекор қилди, конституция фаолиятини тўхтатди. 1973 й.да фавқулодда ҳолат бекор қилинди. 1990 й.да ҳокимиятни ҳарбийлар қўлга олди. 1993 й.да кейинги 23 й. мобайнида биринчи марта демократик сайлов ўтказилди, унда парламент сайланди. Ҳарбий кенгаш ижроия ҳокимиятни фуқаролардан иборат ҳукуматга топ-ширди. Миллий байрам — 4 окт. Мустақиллик куни (1966).

Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Басуто миллий партияси, 1959 й.да тузилган; Басуто конгресси партияси, 1959 й.да асос солинган; Марематлу озодлик партияси, 1962 й.да тузилган; Л. конгресси демократия учун партияси, 1997 й.да асос солинган; Л. бир-лашган демократик партияси; 1969 й.да тузилган. Л. эркин касаба уюшмалари конгресси фаолият кўрсатади.

Хўжалиги. Л. — Африкада иқтисодий жиҳатдан заиф ривожланган аграр мамлакатлардан бири. Меҳнатга лаёқатли аҳолининг кўпгина қисми ЖАРга бориб ишлашга мажбур. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 12%, қ.х. улуши 12,3%.

Қишлоқ хўжалиги заиф, қ.х.га яроқли ерларнинг 10%га экин экилади. Қорамол, қўй, ангора эчкиси, от, хачир, эшак боқилади. Деҳқончиликда маккажўхори, оқ жўхори, буғдой, арпа, сули, картошка ва сабзавот етиштирилади.

Саноатида олмос қазиб оладиган, шаъм, ўғит, ғишт, гилам, кийим-кечак, мебель ишлаб чиқарадиган, телевизор йиғадиган корхоналар бор. Кулолчилик, тўқувчилик бирмунча ривожланган. 1 й.да ўртача 1 млн. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади. Кумир, кварц, уран конлари бор.

Автомобиль йўллари уз. — 5200 км (2100 км қаттиқ қопламали). Пойтахтдан ЖАР чегарасигача 1,7 кмли т. й. қурилган. Миллий авиакомпания ва Масеруда халқаро аэропорт бор. Ташқи савдода экспортнинг 85% ва импортнинг 90% ЖАРга тўғри келади. Четга қ.х. маҳсулоти, жун ва жун маҳсулоти, чорва моллари, олмос чиқарилади; четдан саноат моллари, озиқ-овқат, нефть, машина-ускуналар келтирилади. 1986 й.да муомалага киритилган миллий пул бирлиги — лоти (малоти) б-н бир қаторда ЖАР пул бирлиги — ранддан бемалол фойдаланилади.

Тиббий хизмати ва маорифи. Врачлар чет элда тайёрланади. 6 ёшдан 14 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий таълим жорий қилинган. Бошланғич таълим бепул, ўрта ва олий таълим пулли. Бошланғич мактабда ўқиш муддати 7— 8 й., ўрта мактабда 5 й. Рома ш.да миллий ун-т, Масеруда қ.х. коллежи, геол. хизмати, қ.х. тажриба ст-яси, ун-т кутубхонаси, давлат кутубхонаси ва архиви бор.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Кундалик газ.лари йўқ. Даврий нашрларидан йириклари: «Лесото тудей» («Лесото бугун», инглиз тилидаги ҳафталик газ., 1986 й.дан), «Моелетси оа басуто» («Басуто маслаҳатчиси», сесуто ва инглиз тилидаги ҳафтанома, 1933 й.дан), «Мочочононо» («Комета», сесуто ва инглиз тилидаги ҳафталик газ., 1974 й.дан), «Леселиниана ла Лесото» («Лесото нури», сесуто ва инглиз тилида 2 ҳафтада чиқадиган газ., 1863 й.дан). Л. миллий радиоэшиттириш хизмати мавжуд. Радиост-ялари сесуто ҳамда инглиз тилларида эшиттириш олиб боради. 1971 й.дан телекўрсатувлар бошланган. Л. Ҳукумат ахборот агентлиги 1983 й.дан ишлайди.

Меъморлиги. Асосий аҳолиси (сутолар) тартибсиз қурилган катта-катта қишлоқларда яшайди. Доирасимон турар жойлар тош ёки хом ғиштдан тикланган ва қамиш б-н кулоҳ шаклида ёпилган. Тўғри бурчакли уйлар ҳам тош ёки хом ғиштдан қурилган, томи 2 нишабли ёки 4 нишабли килиб ёпилган. Уй деворлари қизил ёки сариқранг б-н бўялган ва геометрик нақш ишланган. 20-а. 2-ярмида Масеруда замонавий бино ва иншоотлар (аэропорт, Ички ишлар вазирлиги, меҳмонхона ва б. бинолар) қурилди.

Тасвирий санъати. Л. ҳудудида қояларга битилган ёзув ва нақшлар сакданган. Улар бушменларнинг ижоди деб тахмин қилинади. Бадиий хунармандчилик, айниқса, ёғоч ўймакорлиги ривожланган. Рўзғор буюмлари (кўза, қути, болишлар)га турли шаклларда нақш солинади. Ёғоч ҳайкалчалар ва сопол идиш (чойнак, гулдон)лар ясайдилар. «Каросса» деб аталувчи пўстинларни мунчоклар б-н безатадилар. Рангли мунчоқлардан маржон шодалар тайёрлайдилар.

Мусиқаси. Сутолар ҳаётида мусиқа муҳим аҳамиятга эга. Чолғу асбоблари жуда хилма-хил бўлиб, улардан якка ижрочиликда ҳам, қўшиқ ёки рақс жўрлигида ҳам фойдаланилади. Мусиқа фольклорида қўшиқларнинг 2 гуруҳи мавжуд: ка маото деб аталувчи гуруҳга мансуб қўшиқлар айтилганида рақс тушилади ва меҳнат жараёнини акс эттирувчи саҳнавий ҳаракатлар қилинади. Хо энгое гуруҳидаги қўшиқлар ҳаракатсиз ижро этилади. Жангда ҳалок бўлган ботирлар тақцирини тасвирловчи қўшиқ ижро этилганида эркаклар жанговар рухдаги рақсга тушадилар. Табиат ҳодисаларига бағишланган қўшиқлар, тўй ва диний қўшиқлар, мадҳиялар, марсиялар, албатта, мусиқа жўрлигида ижро этилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.