Liçinka
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 161–162-b. — ziyouz.com
Liçinka (rus.) — köpçilik umurtqasiz va ayrim umurtqali hayvonlar (baliqlar, suvda va kuruqlikda yaşovçilar)ning individual rivojlanişidagi postembrional (tuxumdan çiqqandan keyingi) davri. L.tuxumdagi zaxira oziq modda morfogenezning tugal-lanişi uçun yetarli bölmagan hayvonlarga xos. L. mustaqil hayot keçiradi, faol oziklanadi, bir neça marta tullab, ya'ni qattiq pöstini taşlab (böğimoyoqlilar va ayrim b. umurtqasizlar) ösadi va rivojlanadi. Odatda, L. voyaga yetgan davrda bölmaydigan bir qança provizor organlarga ega böladi yoki aksinça unda voyaga yetgan hayvonlar uçun xos bir qança organlar bölmaydi. L. davrining bölişi hayvonlar rivojlanişining turli davrlarida yaşaş tarzi yoki yaşaş muhitining özgarib turişi b-n ham boğliq. Ötroq yaşaydigan yoki kam harakatlanadigan hayvonlarda L. turning tarqalişini ta'minlaydi (mas, ğovaktanlilarning parenximulasi va amfiblastulasi, böşliqiçlilarning planulasi, köp tukli halqalilar troxoforasi).
L. b-n voyaga yetgan organizm tuzilişida farq qança katta bölsa, uning voyaga yetgan xayvonga aylanişi (metamorfoz) şunça çuqur böladi. Ayniqsa, nemertin, ninaterililar, haşarotlar va b. bir qança umurtqasiz hayvonlarda metamorfoz juda çuqur özgarişlar orqali sodir böladi. Mac, töliq özgariş orqali rivojlanadigan haşarotlarning ğumbak davrida liçinkalik organlarining deyarli barçasi batamom yemirilib, voyaga yetgan davrga xos organlar maxsus murtaklar — imaginal disklar hisobidan şakllanadi. Faol liçinkalik davr bir oydan (ikki qanotlilar, kapalaklar) bir neça yilgaça (may qönğizi va b. plastinka möylovlilar) davom etadi.
Ambistomalar L.si (aksolotl) odatdagi şaroitda voyaga yetgan davrgaça rivojlanmasdan, L. davrida köpayiş xususiyatiga ega (q. Neoteniya). Ayrim hayvonlar L.si öz ajdodlari tuzilişi belgilariga ega böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛИЧИНКА (рус.) — кўпчилик умуртқасиз ва айрим умуртқали ҳайвонлар (балиқлар, сувда ва куруқликда яшовчилар)нинг индивидуал ривожланишидаги постэмбрионал (тухумдан чиққандан кейинги) даври. Л.тухумдаги захира озиқ модда морфогенезнинг тугал-ланиши учун етарли бўлмаган ҳайвонларга хос. Л. мустақил ҳаёт кечиради, фаол озикланади, бир неча марта туллаб, яъни қаттиқ пўстини ташлаб (бўғимоёқлилар ва айрим б. умуртқасизлар) ўсади ва ривожланади. Одатда, Л. вояга етган даврда бўлмайдиган бир қанча провизор органларга эга бўлади ёки аксинча унда вояга етган ҳайвонлар учун хос бир қанча органлар бўлмайди. Л. даврининг бўлиши ҳайвонлар ривожланишининг турли даврларида яшаш тарзи ёки яшаш муҳитининг ўзгариб туриши б-н ҳам боғлиқ. Ўтроқ яшайдиган ёки кам ҳаракатланадиган ҳайвонларда Л. турнинг тарқалишини таъминлайди (мас, ғовактанлиларнинг паренхимуласи ва амфибластуласи, бўшлиқичлиларнинг плануласи, кўп тукли ҳалқалилар трохофораси).
Л. б-н вояга етган организм тузилишида фарқ қанча катта бўлса, унинг вояга етган хайвонга айланиши (метаморфоз) шунча чуқур бўлади. Айниқса, немертин, нинатерилилар, ҳашаротлар ва б. бир қанча умуртқасиз ҳайвонларда метаморфоз жуда чуқур ўзгаришлар орқали содир бўлади. Mac, тўлиқ ўзгариш орқали ривожланадиган ҳашаротларнинг ғумбак даврида личинкалик органларининг деярли барчаси батамом емирилиб, вояга етган даврга хос органлар махсус муртаклар — имагинал дисклар ҳисобидан шаклланади. Фаол личинкалик давр бир ойдан (икки қанотлилар, капалаклар) бир неча йилгача (май қўнғизи ва б. пластинка мўйловлилар) давом этади.
Амбистомалар Л.си (аксолотль) одатдаги шароитда вояга етган давргача ривожланмасдан, Л. даврида кўпайиш хусусиятига эга (қ. Неотения). Айрим ҳайвонлар Л.си ўз аждодлари тузилиши белгиларига эга бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.