Liçinka

Liçinka (rusça «liçinka» sözidan) — köp umurtqasiz va ayrim umurtqali hayvonlar (baliqlar, suvda hamda quruqlikda yaşovçilar) individual rivojlanişining tuxumdan çiqqandan keyingi, ya'ni postembrional bosqiçi. Rusça Vikipediyaga köra, liçinka haqida odatda hayvon rivojlaniş davomida metamorfoz — tuzilişining keskin özgarişi orqali ötadigan hollarda gapiriladi. Ularning köpçiligida köpayiş tizimi hali rivojlanmagan böladi.1

ÖzME'ga köra, liçinka bosqiçi tuxumdagi zaxira oziq modda organlar şakllanişini oxiriga yetkaziş uçun yetarli bölmagan hayvonlarga xos. Liçinka mustaqil yaşaydi, faol oziqlanadi, ösadi; böğimoyoqlilar va boşqa ayrim umurtqasizlarda u bir neça marta tullab, qattiq qobiğini taşlaydi. Liçinkada köpinça voyaga yetgan hayvonda bölmaydigan vaqtinçalik (provizor) organlar bor, aksinça, voyaga yetgan hayvonga xos ayrim organlar esa bölmaydi.

Liçinka bosqiçining mavjudligi hayot tarzi yoki yaşaş muhitining rivojlaniş davomida özgarişi bilan ham boğliq. ÖzME'ga köra, ötroq yoki kam harakatlanuvçi hayvonlarda turning keng tarqalişini aynan liçinkalar ta'minlaydi — masalan, ğovaktanlilarning parenximulasi, böşliqiçlilarning planulasi va köp tukli halqali çuvalçanglarning troxoforasi.

Liçinka voyaga yetgan şakldan qança köp farq qilsa, uning aylanişi — metamorfoz şunça çuqur keçadi. ÖzME'ga köra, töliq özgariş bilan rivojlanadigan haşarotlarda ğumbak davrida liçinka organlarining deyarli barçasi yemirilib, voyaga yetgan hayvon organlari maxsus murtaklar — imaginal disklardan qayta şakllanadi. Faol liçinkalik davri ikki qanotlilar va kapalaklarda bir oyça, may qönğizi kabi qönğizlarda esa bir neça yil davom etadi.

Rusça Vikipediyaga köra, köplab liçinkalar alohida nom olgan. Ba'zilari voyaga yetgan şakldan şunça farq qilganki, olimlar dastlab ularni mustaqil tur deb hisoblagan. Masalan, kapalak liçinkasi — qurt, baqa va qurbaqalarniki — itbaliq, ninaçilarniki — naiada, ilonbaliqniki — leptotsefal, köp mollyuskalarniki — veliger, qisqiçbaqasimonlarniki esa naupliy deb ataladi.

Ayrim hayvonlarning liçinkasi voyaga yetgan şaklga aylanmasdanoq köpaya oladi; bu hodisa neoteniya deyiladi. ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, uning eng maşhur misoli — ambistoma liçinkasi aksolotl. ÖzME, şuningdek, ayrim hayvonlar liçinkasida ularning qadimiy ajdodlariga xos tuziliş belgilari saqlanişini qayd etadi; bu belgilar hayvonlarning qarindoşlik aloqalarini aniqlaşda muhim ahamiyatga ega.