Lift

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 158-b. — ziyouz.com

Lift (ing. Lift — kötarmoq) — odamlar va yuklarni vertikal yönaliş böyiça taşiş uçun möljallangan kabinali muqim (statsionar) kötariş maşinasi. Kabinani harakatlantiriş usuliga köra, mexanik, gidravlik va pnevmatik xillarga bölinadi. Elektr yordamida kanatli çiğir b-n kötarib tuşiruvçi mexanik L. eng keng tarqalgan. L. blokli çiğir, yönaltirgiç böylab harakatlantiruvçi kabina va posangidan iborat. L. çiğirining joylaşişiga köra, pastda va yuqorida joylaşadigan; xavfsizlikni ta'minlaş qurilmasiga köra, kabinasi polistplastli yoki bevosita osmali, posangili va b.; harakatlanişiga köra, sekin (1m/ sek), tez (1,5 m/sek) va juda tez (3,5 m/ sek va undan ortiq) harakatlanadigan xillari bor. Kanatlarga osilgan kabina tik şaxtada harakatlanadi. Sirpanma va rolikli boşmoqlar kabinani vertikal vaziyatda tutib turadi. Kabina harakatlanganda boşmoqlar şaxta devoriga qözğalmas qilib mahkamlangan yönaltirgiçlarda siljiydi. Xavfsizlikni ta'minlaş uçun kabina va posangilar kamida 2 kanatga osiladi. L.ning xavfsiz işlaşini ta'minlaş uçun kabinani uşlab qoluvçi va tezlikni çeklovçi qurilmalar örnatiladi. Bu qurilmalar tezlik möljaldan bir oz oşganda, kanat uzilganda yoki böşab qolganda işga tuşadi. L. yoruğlik va tovuş signaliza-siyasi va b. qurilmalar b-n jihozla-nadi. Köpgina L.lar içki buyruq va taşqi çaqiriq tugmaça (knopka) lari orqali boşqariladi. Yölovçi ma'lum qavatdagi çaqiriq tugmaçasini bosib L.ni «çaqiradi». L. kabinasiga kirgaç, öziga kerakli qavatga oid tugmaçani bosib, L.ga «buyruq» beradi. L.ning boşqariş apparatlari va kötariş mexanizmi maşinaxonada joylaşgan. Gidravlik «suzib yuruvçi» L.da kabina germetik şaxtaga nasos yordamida haydaladigan suv yordamida kötariladi. Pnevmatik L.da kabina şaxtada hosil qilinadigan havo bosimi yordamida kötariladi. Bulardan taşqari, uzluksiz işlaydigan kötargiçlar ham bor. Bunday L.ning har qaysi kabinasi uzluksiz zanjir zvenosi sifatida bölib, zanjirning bir qismi tuşib, ikkinçi qismi kötariladi; bunda şaxtaning kiriş eşigi doimo oçiq böladi. Uning tezligi (0,3 m/sek) harakatlanayotgan kabinaga kiriş va çiqişga imkon beradi.

L.ning ötmişdoşi mil. av. 1-a. da Rimda qurilgan. Şundan söng 6-a. da Misrda, 13-a.da Fransiyada, 18-a.da Rossiyada, 19-a.da Germaniyada qurilgan. Özbekistonda ham liftsozlik sa-noati mavjud. 1969 y. Samarqand ş.da liftlar va ehtiyot qismlar işlab çiqaradigan z-d qurilgan (q. «Samarqand liftsozlik zavodi» aksiyadorlik jamiyati).

Zamonaviy L. avtomatik muhofaza va blokirovka vositalari, yoruğlik signalizatsiyasi, telefon aloqasi, dispetçerlik xizmati apparaturasi b-n ta'minlanadi. Odam taşiydigan L.ga 20 kişigaça yölovçi sigadi, u 150 m gaça balandlikka kötarila oladi, tezligi 7,0 m/sek gaça, yuk taşiydigan L. 5 t gaça yukni 200 m gaça (ba'zi magazin L. larida 10 t gaça yukni 45 m gaça) balandlikka kötara oladi, tezligi 2,5 m/sek gaça yetadi (2003). L. turar joylar, jamoat va sanoat korxonalari binolariga, teleminoralar va b.ga quriladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛИФТ (инг. Lift — кўтармоқ) — одамлар ва юкларни вертикал йўналиш бўйича ташиш учун мўлжалланган кабинали муқим (стационар) кўтариш машинаси. Кабинани ҳаракатлантириш усулига кўра, механик, гидравлик ва пневматик хилларга бўлинади. Электр ёрдамида канатли чиғир б-н кўтариб туширувчи механик Л. энг кенг тарқалган. Л. блокли чиғир, йўналтиргич бўйлаб ҳаракатлантирувчи кабина ва посангидан иборат. Л. чиғирининг жойлашишига кўра, пастда ва юқорида жойлашадиган; хавфсизликни таъминлаш қурилмасига кўра, кабинаси полистпластли ёки бевосита осмали, посангили ва б.; ҳаракатланишига кўра, секин (1м/ сек), тез (1,5 м/сек) ва жуда тез (3,5 м/ сек ва ундан ортиқ) ҳаракатланадиган хиллари бор. Канатларга осилган кабина тик шахтада ҳаракатланади. Сирпанма ва роликли бошмоқлар кабинани вертикал вазиятда тутиб туради. Кабина ҳаракатланганда бошмоқлар шахта деворига қўзғалмас қилиб маҳкамланган йўналтиргичларда силжийди. Хавфсизликни таъминлаш учун кабина ва посангилар камида 2 канатга осилади. Л.нинг хавфсиз ишлашини таъминлаш учун кабинани ушлаб қолувчи ва тезликни чекловчи қурилмалар ўрнатилади. Бу қурилмалар тезлик мўлжалдан бир оз ошганда, канат узилганда ёки бўшаб қолганда ишга тушади. Л. ёруғлик ва товуш сигнализа-цияси ва б. қурилмалар б-н жиҳозла-нади. Кўпгина Л.лар ички буйруқ ва ташқи чақириқ тугмача (кнопка) лари орқали бошқарилади. Йўловчи маълум қаватдаги чақириқ тугмачасини босиб Л.ни «чақиради». Л. кабинасига киргач, ўзига керакли қаватга оид тугмачани босиб, Л.га «буйруқ» беради. Л.нинг бошқариш аппаратлари ва кўтариш механизми машинахонада жойлашган. Гидравлик «сузиб юрувчи» Л.да кабина герметик шахтага насос ёрдамида ҳайдаладиган сув ёрдамида кўтарилади. Пневматик Л.да кабина шахтада ҳосил қилинадиган ҳаво босими ёрдамида кўтарилади. Булардан ташқари, узлуксиз ишлайдиган кўтаргичлар ҳам бор. Бундай Л.нинг ҳар қайси кабинаси узлуксиз занжир звеноси сифатида бўлиб, занжирнинг бир қисми тушиб, иккинчи қисми кўтарилади; бунда шахтанинг кириш эшиги доимо очиқ бўлади. Унинг тезлиги (0,3 м/сек) ҳаракатланаётган кабинага кириш ва чиқишга имкон беради.

Л.нинг ўтмишдоши мил. ав. 1-а. да Римда қурилган. Шундан сўнг 6-а. да Мисрда, 13-а.да Францияда, 18-а.да Россияда, 19-а.да Германияда қурилган. Ўзбекистонда ҳам лифтсозлик са-ноати мавжуд. 1969 й. Самарқанд ш.да лифтлар ва эҳтиёт қисмлар ишлаб чиқарадиган з-д қурилган (қ. «Самарқанд лифтсозлик заводи» акциядорлик жамияти).

Замонавий Л. автоматик муҳофаза ва блокировка воситалари, ёруғлик сигнализацияси, телефон алоқаси, диспетчерлик хизмати аппаратураси б-н таъминланади. Одам ташийдиган Л.га 20 кишигача йўловчи сигади, у 150 м гача баландликка кўтарила олади, тезлиги 7,0 м/сек гача, юк ташийдиган Л. 5 т гача юкни 200 м гача (баъзи магазин Л. ларида 10 т гача юкни 45 м гача) баландликка кўтара олади, тезлиги 2,5 м/сек гача етади (2003). Л. турар жойлар, жамоат ва саноат корхоналари биноларига, телеминоралар ва б.га қурилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.