Lift

Lift (inglizça lift — «kötarmoq») — odamlar va yuklarni tik yönalişda bir sathdan ikkinçisiga taşiş uçun möljallangan, kabinali, muqim örnatiladigan kötariş maşinasi. ÖzME'ga köra, kabinani harakatga keltiriş usuliga qarab liftlar mexanik, gidravlik va pnevmatik xillarga bölinadi; ular orasida elektr yuritmali çiğir kanatlar yordamida kabinani kötarib-tuşiradigan mexanik liftlar eng köp tarqalgan.1

Rusça Vikipediyaga köra, kötariş qurilmasi haqida birinçi bölib rimlik me'mor Vitruviy yozgan; u bunday apparatni miloddan avvalgi 236-yil atrofida Arximed qurgan bölişi mumkinligini aytadi. ÖzME liftning ötmişdoşi miloddan avvalgi I asrda Rimda qurilganini, keyinroq Misr, Fransiya, Rossiya va Germaniyada ham yaratilganini qayd etadi. Rusça Vikipediyaga köra, 1795-yilda I. P. Kulibin Qişki saroy uçun vintli yölovçi liftini loyihalagan.

Xavfsiz liftning yaratilişi Elişa Otis nomi bilan boğliq. 1854-yilda u Nyu-Yorkdagi körgazmada özi yaratgan tutib qoluvçi moslamani namoyiş etgan: oçiq platformada turib, uni uşlab turgan kanatni bolta bilan kesgan, platforma esa pastga qulamagan. Birinçi yölovçi lifti 1857-yilda Nyu-Yorkda örnatilgan. Bu xavfsizlik qurilmasi pölat karkasli binolar bilan birga osmonöpar binolar qurişga yöl oçgan. 1880-yilda nemis Siemens & Halske firmasi birinçi elektr yölovçi liftini yasagan.

Özbekistonda ham liftsozlik sanoati bor: ÖzME'ga köra, 1969-yilda Samarqandda lift va ularning ehtiyot qismlarini işlab çiqaradigan zavod qurilgan.

ÖzME'ga köra, mexanik lift blokli çiğir, yönaltirgiçlar böylab harakatlanadigan kabina va posangidan iborat. Kanatlarga osilgan kabina tik şaxtada yuradi; sirpanma yoki rolikli boşmoqlar uni tik holatda uşlab turadi va şaxta devoriga mahkamlangan yönaltirgiçlar böylab siljiydi. Xavfsizlik uçun kabina ham, posangi ham kamida ikkita kanatga osiladi. Bundan taşqari, kabinani tutib qoluvçi va tezlikni çeklovçi moslamalar örnatiladi: ular tezlik me'yordan oşganda, kanat uzilganda yoki böşaşganda işga tuşadi.

Liftlar çiğirning joyiga (pastda yoki yuqorida), kabinaning osiliş usuliga va tezligiga qarab ham farqlanadi: ÖzME sekin (taxminan 1 m/s), tez (1,5 m/s) va juda tez (3,5 m/s va undan yuqori) liftlarni ajratadi. Boşqariş apparatlari va kötariş mexanizmi alohida maşinaxonada joylaşadi.

Köpçilik liftlar kabina içidagi buyruq tugmaçalari va qavatlardagi çaqiruv tugmaçalari orqali boşqariladi. Yölovçi kerakli qavatda tugmaçani bosib liftni çaqiradi, kabinaga kirgaç esa borişi kerak bölgan qavat tugmaçasini bosadi. Liftlar yoruğlik va tovuş signalizatsiyasi bilan jihozlanadi; zamonaviy liftlarda avtomatik himoya va blokirovka vositalari, telefon aloqasi va dispetçerlik apparaturasi ham bor.

ÖzME'ga köra, gidravlik liftlarda kabina germetik şaxtaga nasos bilan haydalgan suv yordamida, pnevmatik liftlarda esa havo bosimi yordamida kötariladi. Uzluksiz işlaydigan kötargiçlarda kabinalar yopiq zanjir halqalari kabi tutaşgan: bir tomoni kötarilib, ikkinçisi tuşib turadi, kiriş eşigi esa doim oçiq; harakat sekin (taxminan 0,3 m/s) bölgani uçun odamlar yurib turgan kabinaga kirib-çiqa oladi.

ÖzME 2003-yil holatiga köra ma'lumot beradi: yölovçi lifti 20 kişigaça odamni 150 m gaça balandlikka, sekundiga 7 m gaça tezlikda kötara olgan; yuk liftlari 5 tonnagaça yukni 200 m gaça balandlikka çiqargan. Liftlar turar-joy, jamoat va sanoat binolari, teleminoralar va boşqa inşootlarda örnatiladi.