Lipidlar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 136–137-b. — ziyouz.com
Lipidlar (yun.lipos — yoğ) — barça tirik hujayralar tarkibida böladigan yoğsimon moddalar. Tirik organizm hayot faoliyatida L. muhim ahamiyatga ega. L. biologik membrananing asosiy komponentlaridan biri bölib, hujayralarning ötkazuvçanligiga, köpgina fermentlarning faolligiga ta'sir körsatadi, nerv impulsini uzatişda, muskullar qisqarişida, hujjatlararo kontaktlarni yuzaga keltirişda va immunokimeviy jarayenlarda qat-naşadi. L.ning yana bir funksiyasi energiya rezervi, hayvon va ösimliklarda suv qoçiruvçi himoya va termoizolyatsiya qoplamasi hosil qiliş, şuningdek, turli organlarni mexanik ta'sirlardan saqlaşdan iborat.
Köpçilik L. yuqori yoğ kislotalari, spirtlar yoki aldegidlarning hosilalaridir. Kimyoviy tarkibiga köra, L. bir neça sinfga bölinadi. Oddiy L. yoğ kislotalari (yoki aldegidlar) va spirtlar qoldiğidan tarkib topgan moddalardan iborat. Bularga yeğlar (triglitseridlar va b. tabiiy glitseridlar), mum (yoğ kislotalari va yoğ spirtlari efirlari) va diol L. (yoğ kislotalari va etilenglikol yoki b. ikki atomli spirtlar efirlari) kiradi. Murakkab L. ortofosfat kislota hosilalari (fosfolipidlar) hamda qand qoldiqlari (glikolipidlar)dan tarkib toptan moddalardan iborat. Murakkab L. molekulalarida köp atomli spirtlar — glitserin (glitserin-fosfatidlar) yoki sfingozin (sfingolipidlar) ham böladi. Köpçilik L. sirt faol moddalar hisoblanadi. L. organizmda lipazalar ta'sirida fermentativ gidrolizga uçraydi. Bu jarayonda ajralib çiqayotgan yoğ kislotalar (adenozintrifosfat kislotalar — ATF) va koferment A b-n ta'sirlaşib faollaşadi, söngra oksidlanadi. KöpçilikL. hujayralarda oqsillar b-n kompleks murakkab moddalar (lipoproteidlar) holida böladi.
Lipidlar ekstraksiya usuli b-n olinadi. Oziq-ovqat sifatida, tibbiyotda kasallarni davolaşda xdmda turli sanoat tarmoqlarida işlatiladi (yana q. Yoğ).
Yöldoşxon Qodirov.
Q.: Yoğ
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛИПИДЛАР (юн.lipos — ёғ) — барча тирик ҳужайралар таркибида бўладиган ёғсимон моддалар. Тирик организм ҳаёт фаолиятида Л. муҳим аҳамиятга эга. Л. биологик мембрананинг асосий компонентларидан бири бўлиб, ҳужайраларнинг ўтказувчанлигига, кўпгина ферментларнинг фаоллигига таъсир кўрсатади, нерв импульсини узатишда, мускуллар қисқаришида, ҳужжатлараро контактларни юзага келтиришда ва иммунокимевий жараенларда қат-нашади. Л.нинг яна бир функцияси энергия резерви, ҳайвон ва ўсимликларда сув қочирувчи ҳимоя ва термоизоляция қопламаси ҳосил қилиш, шунингдек, турли органларни механик таъсирлардан сақлашдан иборат.
Кўпчилик Л. юқори ёғ кислоталари, спиртлар ёки альдегидларнинг ҳосилаларидир. Кимёвий таркибига кўра, Л. бир неча синфга бўлинади. Оддий Л. ёғ кислоталари (ёки альдегидлар) ва спиртлар қолдиғидан таркиб топган моддалардан иборат. Буларга еғлар (триглицеридлар ва б. табиий глицеридлар), мум (ёғ кислоталари ва ёғ спиртлари эфирлари) ва диол Л. (ёғ кислоталари ва этиленгликол ёки б. икки атомли спиртлар эфирлари) киради. Мураккаб Л. ортофосфат кислота ҳосилалари (фосфолипидлар) ҳамда қанд қолдиқлари (гликолипидлар)дан таркиб топтан моддалардан иборат. Мураккаб Л. молекулаларида кўп атомли спиртлар — глицерин (глицерин-фосфатидлар) ёки сфингозин (сфинголипидлар) ҳам бўлади. Кўпчилик Л. сирт фаол моддалар ҳисобланади. Л. организмда липазалар таъсирида ферментатив гидролизга учрайди. Бу жараёнда ажралиб чиқаётган ёғ кислоталар (аденозинтрифосфат кислоталар — АТФ) ва кофермент А б-н таъсирлашиб фаоллашади, сўнгра оксидланади. КўпчиликЛ. ҳужайраларда оқсиллар б-н комплекс мураккаб моддалар (липопротеидлар) ҳолида бўлади.
Липидлар экстракция усули б-н олинади. Озиқ-овқат сифатида, тиббиётда касалларни даволашда хдмда турли саноат тармоқларида ишлатилади (яна қ. Ёғ).
Йўлдошхон Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.