Lissabon
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 141–142-b. — ziyouz.com
Lissabon — Portugaliya poytaxti. Mamlakatning eng muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Eştremadura tarixiy viloyati va Lissabon okrugining markazi. Atlantika okeani qirğoğidan 15 km içkarida. Teju daryosi estuariysi öng sohilidagi yirik port. Muxim t. y. tuguni. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. Aholisi 678 ming kişi (1990-y.lar örtalari, şahar atrofi b-n 2,5 mln. kişi). Iklimi subtropik okean iqlimi, yillik örtaça t-ra 16°. L. örnida qadimda iberi qabilasining manzilgohi bölgan. Mil. av. 2-a.da L.ni rimliklar, 6-a.da vestgotlar, 8-a.da arablar bosib olganlar (L.ning arabça nomi Al-Oşbuni yoki Lişbuna). 1147 y.dan Portugaliya qirolligi tarkibida. 1255—56 y.lardan mamlakat poytaxti, 1581 — 1640 y.larda Ispaniya hukmronligi ostida bölgan. 1640 y.da Portugaliya mustaqilligi uçun bölgan qözğolon markazi ga aylangan. 1755 y.dagi halokatli zilziladan söng şahar butunlay qayta qurilgan. 1807—08 y.larda L.ni Napoleon askarlari bosib olgan.
L. va şahar atrofida metallurgiya, maşinasozlik (kemasozlik va kema remonti, vagonsozlik, metall va elektrotexnika jihozlari i.ç. va b.), kimyo (jumladan, sintetik kauçuk va farmatsevtika mahsulotlari i.ç.) va metallsozlik, neftni qayta işlaş, oyna-şişa, çinni, yoğoçsozlik sanoatining köplab korxonalari mavjud. Xalq iste'moli tovarlari i. ç. bilan boğliq bölgan töqimaçilik, tikuvçilik sanoatlari jadal rivojlandi. L.da yirik birlaşmalarning boşqaruv organlari, savdo firmalari, yirik banklar, çet el kompaniyalari vakolatxo-nalari joylaşgan.
L. xalqaro turizmning yirik markazlaridan. Balneologik kurort va dam oliş zonalari va uning atrofida me'moriy yodgorliklari köp: San-Jorji qal'asi (14-a.), Jeronium monastiri (1502—20), qirol saroyi (16-a.da tiklangan) va b.
L.da un-t, Katolik un-ti, FA, Xarbin akademiya, Milliy musika akademiyasi, nafis san'at maktabi, i.t. muassasalari, muzeylar, teatrlar, kartinalar galereyasi, botanika boği bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛИССАБОН — Португалия пойтахти. Мамлакатнинг энг муҳим сиёсий, иқтисодий ва маданий маркази. Эштремадура тарихий вилояти ва Лиссабон округининг маркази. Атлантика океани қирғоғидан 15 км ичкарида. Тежу дарёси эстуарийси ўнг соҳилидаги йирик порт. Мухим т. й. тугуни. Аэропорта халқаро аҳамиятга эга. Аҳолиси 678 минг киши (1990-й.лар ўрталари, шаҳар атрофи б-н 2,5 млн. киши). Иклими субтропик океан иқлими, йиллик ўртача т-ра 16°. Л. ўрнида қадимда ибери қабиласининг манзилгоҳи бўлган. Мил. ав. 2-а.да Л.ни римликлар, 6-а.да вестготлар, 8-а.да араблар босиб олганлар (Л.нинг арабча номи Ал-Ошбуни ёки Лишбуна). 1147 й.дан Португалия қироллиги таркибида. 1255—56 й.лардан мамлакат пойтахти, 1581 — 1640 й.ларда Испания ҳукмронлиги остида бўлган. 1640 й.да Португалия мустақиллиги учун бўлган қўзғолон маркази га айланган. 1755 й.даги ҳалокатли зилзиладан сўнг шаҳар бутунлай қайта қурилган. 1807—08 й.ларда Л.ни Наполеон аскарлари босиб олган.
Л. ва шаҳар атрофида металлургия, машинасозлик (кемасозлик ва кема ремонти, вагонсозлик, металл ва электротехника жиҳозлари и.ч. ва б.), кимё (жумладан, синтетик каучук ва фармацевтика маҳсулотлари и.ч.) ва металлсозлик, нефтни қайта ишлаш, ойна-шиша, чинни, ёғочсозлик саноатининг кўплаб корхоналари мавжуд. Халқ истеъмоли товарлари и. ч. билан боғлиқ бўлган тўқимачилик, тикувчилик саноатлари жадал ривожланди. Л.да йирик бирлашмаларнинг бошқарув органлари, савдо фирмалари, йирик банклар, чет эл компаниялари ваколатхо-налари жойлашган.
Л. халқаро туризмнинг йирик марказларидан. Бальнеологик курорт ва дам олиш зоналари ва унинг атрофида меъморий ёдгорликлари кўп: Сан-Жоржи қалъаси (14-а.), Жерониум монастири (1502—20), қирол саройи (16-а.да тикланган) ва б.
Л.да ун-т, Католик ун-ти, ФА, Харбин академия, Миллий мусика академияси, нафис санъат мактаби, и.т. муассасалари, музейлар, театрлар, картиналар галереяси, ботаника боғи бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.