Lissabon

Lissabon (portugalça: Lisboa) — Portugaliyaning poytaxti va eng yirik şahri. U mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi hisoblanadi.

Neolit davrida bu hududda kelt-oldi qabilalari yaşagan. Rus va ingliz Vikipediyasi ma'lumotlariga köra, arxeologik topilmalar bu yerda finikiyaliklar miloddan avvalgi 1200-yildan (inglizça manbada — miloddan avvalgi 1000-yildan) mavjud bölganini körsatadi. Özbekça maqolada qadimda bu joyda iberi qabilasining manzilgohi bölgani aytiladi. Rim davrida şahar Olisipo nomi bilan ma'lum bölgan; Yuliy Sezar uni munitsipiy qilib, nomiga Felicitas Julia atamasini qöşgan. Rimliklar hukmronligi tugagaç, 5-asrdan şaharni turli german qabilalari, asosan vestgotlar boşqargan.

Şahar 711-yil 6-avgustda musulmonlar tomonidan bosib olingan; arabça nomi Al-Oşbuna yoki Lişbuna. 1108-yilda Norvegiya salibçilari uni qisqa muddat egallagan, 1111-yilda almoraviylar qölga olgan. 1147-yilda Afonsu I salibçi ritsarlar yordamida şaharni qaytarib oldi. Rus va ingliz manbalariga köra, 1255-yilda Lissabon Koimbraning örniga Portugaliya poytaxti böldi (özbekça maqolada — 1255—56-yillar). 1290-yilda qirol Diniş I Lissabonda Portugaliyaning birinçi universitetini asos soldi; keyinçalik u Koimbraga köçdi.

15-asrdan 17-asr boşigaça portugal dengiz ekspeditsiyalarining aksariyati Lissabondan jönagan, jumladan 1498-yilda Vasku da Gamaning Hindistonga safari. 1581—1640-yillarda şahar Ispaniya hukmronligi ostida bölgan, 1640-yilda Portugaliya mustaqilligi uçun qözğolon markaziga aylangan. 1755-yildagi kuçli zilziladan söng şahar butunlay qayta qurilgan. 1807—08-yillarda Lissabonni Napoleon askarlari bosib olgan.

Lissabon Pireney yarimorolining ğarbiy qismida, Teju daryosi qirğoğida joylaşgan. U Yevropa materikidagi eng ğarbiy poytaxt, şuningdek, Atlantika qirğoğidagi yagona poytaxtdir. Özbekça maqolada iqlimi subtropik okean iqlimi, yillik örtaça harorat 16° deb körsatilgan.

Aholi sonining ma'lumotlari manbalarda turliça: özbekça maqolada 678 ming (1990-yillar örtalari, şahar atrofi bilan 2,5 mln), rus manbasida 544 851 kişi (2021), inglizça manbada 658 236 kişi (2025 yil bahosi). Katta Lissabon aglomerasiyasida rus manbasiga köra taxminan 2,7 mln, inglizça manbaga köra 3,35 mln kişi yaşaydi; bu Portugaliya aholisining taxminan 28 foizini taşkil etadi.

Lissabon yirik port va temir yöl tuguni. Şahar va uning atrofida metallurgiya, maşinasozlik (kemasozlik, vagonsozlik), kimyo, neftni qayta işlaş, oyna-şişa, çinni, yoğoçsozlik, töqimaçilik va tikuvçilik sanoati korxonalari bor. Şaharda yirik banklar, savdo firmalari va xorijiy kompaniyalar vakolatxonalari joylaşgan. Rus va ingliz manbalariga köra, Lissabon Yevropaning yirik iqtisodiy markazlaridan biri, moliya sektori ösib bormoqda, Portugaliyadagi köpçilik transmilliy kompaniyalarning boş idoralari şu hududda. Şahar Global 2000 röyxatiga kirgan uçta kompaniyaga ega.

Lissabon xalqaro turizmning yirik markazlaridan biri. Me'moriy yodgorliklari orasida San-Jorji qal'asi (14-asr), Jeronimuş monastiri (1502—20) va qirol saroyi bor. Manuelino uslubidagi Belem minorasi va Jeronimuş monastiri YuNESKO Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan. Qadimiy Alfama mahallasi 1755-yilgi zilziladan omon qolgan va unda arab ta'siri hozir ham sezilib turadi. Şaharda universitetlar, Fanlar akademiyasi, Milliy musiqa akademiyasi, nafis san'at maktabi, muzeylar, teatrlar, rasm galereyasi va botanika boği mavjud.