Litologiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 156-b. — ziyouz.com
Litologiya (lito... va logiya) — çökindi toğ jinslari haqidagi fan. Çökindi toğ jinslarining tarkibiy qismi, struktura va teksturasi, fizik-kimyoviy xususiyatlari, hosil böliş şaroitlari va özgarişi jarayonlarini örganadi. Çökindi jinslar va ular b-n boğliq bölgan yoki birga uçraydigan foydali qazilmalarning paydo bölişidagi şart-şaroitlarni, ularning kon bölib şakllanişi va joylaşiş qonuniyatlarini aniklab, mamlakatning foydali qazilmalarga bölgan ehtiyojini töla ta'minlaş L.ning eng asosiy vazifasidir. L. petrografiya, geokimyo, tektonika, mineralogiya, stratigrafiya, gidrogeologiya, fizika, mat., kimyo, biol., okeanologiya va b. fanlar b-n uzviy boğliq.
L. 20-a.ning 40-y.laridan A. P. Karpinskiy, V. I. Vernadskiy, D. V. Nalivkin, N. M. Straxov, L. V. Pustovalov, M. S. Şvetsov, L. B. Ruxin kabi bir qança rus geologlarining olib borgan işlari natijasida fan sifatida şakllana boşladi. Örta Osiyoda L. fani H.M.Abdullayev, V.I. Popov, O. M. Akramxöjayev, F. O. Mavlonov, A. G. Boboyev, N. P. Petrov, N. I. Grindev, M. Egamberdiyev, 3. S. Ibrohimov, M. 3. Zokirov, K. A. Sotiriadi, M. O. Ahmadjonov, D. Eşniyozov va b. bir qança özbekistonlik olimlarning, ayniqsa, neftçi-litologlarning köp yillik mehnati tufayli sezilarli darajada taraqqiy etdi. Ba'zi olimlarning fikriça, L. bundan 40—50 y. muqaddam çökindi jinslar petrografiyasining taraqqiyotidan kelib çiqqan. Aslida esa, L. birinçi marta 11 —12-a. lardayoq örtaosiyolik buyuk olimlar Ibn Sino va, ayniqsa, Beruniy asarlarida şakllangan. Ular çökindi jinslarning dengiz, köl yoki quruqlikda paydo bölganligini ilmiy jihatdan isbotlaş uçun qatlamlar tarkibidagi ösimlik qoldiklari, toşga aylangan hayvon tanasi, çiğanoqlar, baliq tangasi va b. dalillardan geol. tarixida birinçi marta foydalanişgan. Beruniy Amudaryoning qad. özani holatini va Gang daryosi deltasini örganiş hamda özining Hind okeani va Qizil dengiz qirğoqlaridagi aniq kuzatişlari b-n öşa zamondayoq «yoş fanlar» — litologiya va paleogeografiyaga asos solgan. Olimlarning hisobiga köra, Yer pöstida mavjud bölgan barça foydali qazilmalarning qariyb 75% çökindi jinslar b-n birga uçraydi. Çökindi jinslar, asosan, 4 xil yöl b-n: şamol yoki suv b-n dengiz, köl va okeanlarga keltirilgan (çaqiq) jinslarning yiğilişidan; suv tarkibidagi turli moddalarning özaro kimyoviy reaksiyaga kirişib çökişidan; hayvon va ösimlik qoldiqlarining çökişidan; quyoş energiyasining ösimlik faoliyatiga ta'siri (fotosintez) natijasida vujudga kelgan organik moddalardan hosil böladi. Çökindi jinslar paydo bölişi va hattoki şakllanişi jarayonida vulkan harakati va vulkan materiallarining mavjudligi katta ahamiyatga ega. Çaqiq jinslar, havo, şamol, suv, muz, t-raning muntazam özgarişi hamda ösimlik va hay-vonlarning ta'sirida tub toğ jinslarining kimyoviy, mexanik nuraşidan paydo böladi. Tub toğ jinslarining nuraş jarayoni köpinça foydali kazilma konlarining paydo bölişiga olib keladi. Maye, nuraş pöstida te-mir va marganets «qalpoklari», dala şpatlarining kimyoviy yemirilişidan kaolinit, laterit, boksit vujudga keladi. Mexanik nuraş jarayonida oltin, titan-magnetit, kassiterit (qalay) soçilma konlari hosil böladi. Bu konlar çaqiq jinslardan taşkil topgan qumtoş, gravelit, konglomerat kabi terrigen jinslarda yiğiladi. Çökindi jinslar paydo bölişining turli bosqiçlarida kimyoviy yöl b-n rang-barang minerallar şakllanadi. Ösimlik qoldiklaridan torf, kömir qatlamlari; suv kökatlari va har xil dengiz hayvon qoldiqlaridan hosil bölgan organik moddalardan esa neft, gaz va yonuvçi slanetslar paydo böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛИТОЛОГИЯ (лито... ва логия) — чўкинди тоғ жинслари ҳақидаги фан. Чўкинди тоғ жинсларининг таркибий қисми, структура ва текстураси, физик-кимёвий хусусиятлари, ҳосил бўлиш шароитлари ва ўзгариши жараёнларини ўрганади. Чўкинди жинслар ва улар б-н боғлиқ бўлган ёки бирга учрайдиган фойдали қазилмаларнинг пайдо бўлишидаги шарт-шароитларни, уларнинг кон бўлиб шаклланиши ва жойлашиш қонуниятларини аниклаб, мамлакатнинг фойдали қазилмаларга бўлган эҳтиёжини тўла таъминлаш Л.нинг энг асосий вазифасидир. Л. петрография, геокимё, тектоника, минералогия, стратиграфия, гидрогеология, физика, мат., кимё, биол., океанология ва б. фанлар б-н узвий боғлиқ.
Л. 20-а.нинг 40-й.ларидан А. П. Карпинский, В. И. Вернадский, Д. В. Наливкин, Н. М. Страхов, Л. В. Пустовалов, М. С. Швецов, Л. Б. Рухин каби бир қанча рус геологларининг олиб борган ишлари натижасида фан сифатида шакллана бошлади. Ўрта Осиёда Л. фани Ҳ.М.Абдуллаев, В.И. Попов, О. М. Акрамхўжаев, F. О. Мавлонов, А. Г. Бобоев, Н. П. Петров, Н. И. Гриндев, М. Эгамбердиев, 3. С. Иброҳимов, М. 3. Зокиров, К. А. Сотириади, М. О. Аҳмаджонов, Д. Эшниёзов ва б. бир қанча ўзбекистонлик олимларнинг, айниқса, нефтчи-литологларнинг кўп йиллик меҳнати туфайли сезиларли даражада тараққий этди. Баъзи олимларнинг фикрича, Л. бундан 40—50 й. муқаддам чўкинди жинслар петрографиясининг тараққиётидан келиб чиққан. Аслида эса, Л. биринчи марта 11 —12-а. лардаёқ ўртаосиёлик буюк олимлар Ибн Сино ва, айниқса, Беруний асарларида шаклланган. Улар чўкинди жинсларнинг денгиз, кўл ёки қуруқликда пайдо бўлганлигини илмий жиҳатдан исботлаш учун қатламлар таркибидаги ўсимлик қолдиклари, тошга айланган ҳайвон танаси, чиғаноқлар, балиқ тангаси ва б. далиллардан геол. тарихида биринчи марта фойдаланишган. Беруний Амударёнинг қад. ўзани ҳолатини ва Ганг дарёси дельтасини ўрганиш ҳамда ўзининг Ҳинд океани ва Қизил денгиз қирғоқларидаги аниқ кузатишлари б-н ўша замондаёқ «ёш фанлар» — литология ва палеогеографияга асос солган. Олимларнинг ҳисобига кўра, Ер пўстида мавжуд бўлган барча фойдали қазилмаларнинг қарийб 75% чўкинди жинслар б-н бирга учрайди. Чўкинди жинслар, асосан, 4 хил йўл б-н: шамол ёки сув б-н денгиз, кўл ва океанларга келтирилган (чақиқ) жинсларнинг йиғилишидан; сув таркибидаги турли моддаларнинг ўзаро кимёвий реакцияга киришиб чўкишидан; ҳайвон ва ўсимлик қолдиқларининг чўкишидан; қуёш энергиясининг ўсимлик фаолиятига таъсири (фотосинтез) натижасида вужудга келган органик моддалардан ҳосил бўлади. Чўкинди жинслар пайдо бўлиши ва ҳаттоки шаклланиши жараёнида вулкан ҳаракати ва вулкан материалларининг мавжудлиги катта аҳамиятга эга. Чақиқ жинслар, ҳаво, шамол, сув, муз, т-ранинг мунтазам ўзгариши ҳамда ўсимлик ва ҳай-вонларнинг таъсирида туб тоғ жинсларининг кимёвий, механик нурашидан пайдо бўлади. Туб тоғ жинсларининг нураш жараёни кўпинча фойдали казилма конларининг пайдо бўлишига олиб келади. Мае, нураш пўстида те-мир ва марганец «қалпоклари», дала шпатларининг кимёвий емирилишидан каолинит, латерит, боксит вужудга келади. Механик нураш жараёнида олтин, титан-магнетит, касситерит (қалай) сочилма конлари ҳосил бўлади. Бу конлар чақиқ жинслардан ташкил топган қумтош, гравелит, конгломерат каби терриген жинсларда йиғилади. Чўкинди жинслар пайдо бўлишининг турли босқичларида кимёвий йўл б-н ранг-баранг минераллар шаклланади. Ўсимлик қолдикларидан торф, кўмир қатламлари; сув кўкатлари ва ҳар хил денгиз ҳайвон қолдиқларидан ҳосил бўлган органик моддалардан эса нефть, газ ва ёнувчи сланецлар пайдо бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.