Litologiya

Litologiya (yunonça lithos — «toş» va logos — «ta'limot») — çökindi toğ jinslarini örganadigan geologik fan. Rusça Vikipediyaga köra, Ğarbiy Yevropa va AQŞda bu fan sedimentologiya deb ataladi va ba'zan petrografiyaning bir bölimi sifatida qaraladi. ÖzME'ga köra, litologiya çökindi jinslarning tarkibiy qismlari, strukturasi va teksturasi, fizik-kimyoviy xususiyatlari, qanday şaroitda paydo bölgani va keyinçalik qanday özgarganini tekşiradi. U petrografiya, geokimyo, tektonika, mineralogiya, stratigrafiya, gidrogeologiya, okeanologiya, fizika, Kimyo va Biologiya bilan yaqin aloqada rivojlanadi.12

Litologiyaning asosiy amaliy vazifasi — çökindi jinslar bilan boğliq foydali qazilmalarning paydo böliş şart-şaroitini, konlar hosil böliş va joylaşiş qonuniyatlarini aniqlaş. ÖzME'ga köra, Yer pöstidagi barça foydali qazilmalarning qariyb 75 foizi çökindi jinslar bilan birga uçraydi. Rusça Vikipediyada litologiyaning ikki xil masalasi farqlanadi: «töğri» masala — turli fizik va kimyoviy şaroitlarda çökindilar qanday hosil bölişini aniqlaş, «teskari» masala esa jinslarning hozir kuzatiladigan xossalariga qarab ular paydo bölgan muhitni tiklaş. Fanning bölimlari qatorida çökindi jinslar petrografiyasi, fatsial va formatsion tahlil sanaladi.

Inglizça Vikipediyada «litologiya» atamasi tor ma'noda ham işlatilişi qayd etiladi: bu toğ jinsi qatlamining ranggi, teksturasi, donadorligi va tarkibi kabi taşqi belgilarining tavsifidir. Bunday tavsif jinslar ketma-ketligini xaritalaş va hududlar orasida soliştiriş uçun alohida litostratigrafik birliklarga ajratişga asos böladi.

ÖzME'ga köra, çökindi jinslar asosan tört yöl bilan paydo böladi: şamol yoki suv olib kelgan parçalarning dengiz, köl va okean tubida töplanişidan; suvdagi erigan moddalarning kimyoviy reaksiya natijasida çökişidan; hayvon va ösimlik qoldiqlarining yiğilişidan; fotosintez tufayli hosil bölgan organik moddalardan. Bu jarayonlarda vulkan faolligi ham katta rol öynaydi.

Parçali jinslar tub jinslarning harorat özgarişi, suv, şamol, muz va tirik organizmlar ta'sirida mexanik va kimyoviy yemirilişidan vujudga keladi. Nuraş jarayonida temir va marganets «qalpoqlari», kaolinit, laterit va boksit hosil böladi; mexanik nuraşda oltin, titanomagnetit va kassiterit soçilmalari qumtoş va konglomeratlarda töplanadi. Ösimlik qoldiqlaridan torf va kömir, dengiz organizmlari qoldiqlaridan esa neft, gaz va yonuvçi slanetslar paydo böladi.

Rusça Vikipediyaga köra, 1940-yilda L. V. Pustovalov «litologiya» atamasini çökindi jinslarga, «petrologiya»ni esa magmatik va metamorfik jinslarga nisbatan qöllaşni taklif qilgan. ÖzME'ga köra, litologiya alohida fan sifatida 20-asrning 40-yillaridan A. P. Karpinskiy, V. I. Vernadskiy, N. M. Straxov, L. V. Pustovalov va boşqa olimlarning işlari natijasida şakllana boşlagan.

ÖzME litologiya ğoyalarining ildizlarini ança uzoqqa — Abu Ali ibn Sino va Beruniy asarlariga olib boradi. Ular jinslardagi ösimlik qoldiqlari, toşga aylangan hayvonlar, çiğanoq va baliq tangalariga qarab qatlam dengizda, kölda yoki quruqlikda hosil bölganini aniqlaşga uringan. Beruniy Amudaryoning qadimiy özani, Gang daryosi deltasi hamda Hind okeani va Qizil dengiz sohillarini kuzatib, çökindilar paydo bölişi haqida qimmatli fikrlar bildirgan.

ÖzME'ga köra, Örta Osiyoda, xususan Özbekistonda litologiya H. M. Abdullayev, O. M. Akramxöjayev, F. O. Mavlonov va boşqa olimlar, ayniqsa neft geologlarining köp yillik işlari tufayli sezilarli rivoj topgan.