Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Litva

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 145–151-b. — ziyouz.com

    Litva (Lietuva), Litva Respublikasi (Lietuvos Respublika) — Şarqiy Yevropada, Boltik, dengizi böyida joylaşgan davlat. Mayd. 65,2 ming km2. Aholisi 3610 ming kişi (2001). Poytaxti — Vilnyus ş. Ma'muriy jihatdan 44 tuman (rajonas)ra bölinadi.

    Davlat tuzumi. L. — mustaqil demokratik respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1992 y.da qabul qilingan (1996 y.da özgartişlar kiritilgan). Davlat boşliği — prezident (2003 y.dan Rolandas Paskas). U umumiy teng va töğri saylov huquqi asosida yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi. Konun çiqaruvçi oliy organi — seym (bir palatali parlament). Ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oşiradi.

    Tabiati. L. hududi Şarqiy Yevropa tekisligida, Boltiq dengizining jan.-şarqiy sohillarida, Nyamunas (Neman) daryosining örta va quyi oqimi havzalarida joylaşgan. Yer yuzasi pasttekislik va kirlardan iborat. Markazida Örta L. pasttekisligi joylaşgan. Şarqi va jan.da Boltiq qator tepalari bölib, L. qududida Z qirga bölinadi: Aukştayts, Dzuk va Suduv. Dengiz sohilida qum tepa va plyajlar köp. L.da neft, ohaktoş, dolomit, şişa qumlari, gil, torf, bur, gips, kahrabo va şifobaxş buloklar (Druskininkay, Palanga, Birştonas, Likenay) bor. Buloklar atrofida kurortlar barpo etilgan.

    L.da dengiz iqlimi kontinental iqlim b-n almaşinib turadi. Kontinentallik ğarbdan şarqqa orta boradi. Yanv.ning örtaça t-rasi —3° dan — 6° gaça. Iyulning örtaça t-rasi 16,5°— 17,6°. Örtaça yillik yoğin 750 mm. Daryolari Boltiq dengizi havzasiga mansub.

    Eng yirik daryosi — Nyamunas. Kaunas ş.dan quyiliş joyigaça kema katnaydi. Asosiy irmoqyaari: Nyaris, Nyavejis, Dubisa va b. Ular bahorda sersuv. 3000 ga yaqin köl bor, eng kattasi — Drisvyati. Köllar baliqçilik va suv parrandaçiligida foydalaniladi. Tup-roqlari podzol, çimli-podzol, podzol-botqoq, çimli-karbonatli, botqoq, podzollaşgan-borli, allyuvial tuproqlar.

    L. hududining 25% (1,6 mln. ga) örmon. Igna barglilar — 65%, keng barglilar — 35%. Qarağayzorlar, qoraqarağayzorlar bor. Hududining 17% yaylov va ötloq; 7% ga yaqini botqoqlik.

    Hayvonot dunyosida sut emizuvçilardan malla tovuşqon, tulki, böri, los, asl va xoldor buğular, tönğiz, norka, silovsin, suvsar, suv qunduzi va b. yaşaydi. Daryo va köllarda baliq turi köp. Qöriqxonalari: Juvintas va Çyapkyalyu. L. milliy boği bor.

    Aholisining 81% litvalar, şuningdek, ruslar, polyaklar, beloruslar ham yaşaydi. Rasmiy til — litva tili. Dindorlarning aksariyati — katolik. Şahar aholisi 68,5%. Yirik şaharlari: Vilnyus, Kaunas, Klaypeda, Şyaulay.

    Tarixi. L. hududidan topilgan arxeologik yodgorliklar bu yerda odam toş asridan yaşab kelayotganini körsatadi. Aholi öşa davrda uruğ jamoalari tarzida yaşagan, temirçilik, ovçilik va balikqçilik b-n şutullangan. Mil. boşlarida yirik kabila va kabila uyuşmalari (jemaytlar, yatvyaglar va b.) ajralib çiqa boşladi. 5—6-a.larda jamoalar yemirilib, sinfiy tabaqalaniş boşlandi. 9— 10-a.lardan xunarmandçilik, savdo-sotiq işlari avj oldi. 10— 12-a.lardaL. hududida Deltuva, Karşuva, Letuva va b. knyazliklar paydo böldi. 1240 y.da Buyuk L. knyazligi vujudga keldi. 13-a.dan L.ga ne-mis ritsarlarining bosqinçilik yurişlari boşlandi. 200 y. davomida L. b-n nemis ritsarlari örtasida harbiy töqnaşuvlar bölib turdi. 1236 y. nemis ritsarlari Saule yonida mağlubiyatga uçradi. 1260 y. L. qöşinlari nemis salibçilari ustidan Durbe köli yaqinida bölib ötgan jangda ğalaba qozonib, Livon hamda Tevton ordenlarining bosqinçilik yurişlarini vaqtinça töxtatdi. 13-a. örtalarida rus yerlarining feodal tarqoqligidan foydalanib, L. knyazlari belorus, ukrain, rus yerlarini qöşib oldi. Gedi-min, Olgerd va Keystut knyazliklari davrida Buyuk L. knyazligi ança kengaydi. 14- a. örtalarida Minsk, Şarqiy Volin, Podolye, Kiyev L.ga köşildi. Knyaz Vitovt Dnepr va Dnestr oraliğidagi Qora dengizgaça bölgan yerlarni qöşib oldi. Bu davrga kelib L. Şarqiy Yevropada eng yirik davlatga aylandi. 1340—1410 y.larda Tevton va Livon ordenlari yana hujumga ötdi, Sterva daryosi (1348) va Kaunas (1362) yonida yirik janglar böldi. 1401—09 y.larda salibçilarga karşi jemaytlar qözğo-lon kötardi. Içki va taşqi kuraş şa-roitida L. Polşa b-n Krevo ittifoqini tuzdi (1386). 1410 y. 15 iyulda L. va Polşa qöşinlari Gryunvald jangida (1410) Tevton ordeni ustidan ğa-laba qozondi. 1435 y. Sventa yaqinida mağlubiyatga uçragan Livon ordeni ham öz bosqinçilik yurişlarini töxtatdi.

    14-a. 2-yarmidan şaharlarda xunar-mandçilik, keramika, oyna i. ç., zargarlik rivoj topdi. Kaunas, Trakay va b. şaharlarda qasrlar qurildi. 15- a. örtalarida Buyuk knyazlar kengaşi asta-sekin Panlar radasiga aylandi. 16-a.dan Panlar radasi va seym davlat hokimiyatining asosiy organlari bölib qoldi.

    1558 y. Rossiya b-n Livoniya uruşi boşlandi. Bu uruş L. uçun muvaffaqiyatsizlik b-n tugadi. L. hukmron doiralari Rossiyaga qarşi uruşda yordam oliş niyatida Polşa b-n yaqin aloqa örnatdi. 1569 y. Lyublin ittifoqi tuzilib, Polşa b-n L. Reç Pospolita davlatiga birlaşdi.

    1654—67 y.lari rus qöşinlari L. ning şarqiy qismini, 1655 y. Vilnyus va Kaunas ş.larini bosib oldi. 1667 y. Smolensk yaqinida Reç Pospolita va Rossiya örtasida Andrusov sulhi imzolandi (Belorussiya yerlari va Ukrainaning Dnepr daryosi öng qirğoq tomonidagi yerlar L. tarkibida qoldi). Şim. uruş (1700—21) yillarida Reç Pospolita Rossiyaning it-tifoqsoşi böldi. 17—18-a.larda Reç Pospolita siyosiy inqirozga uçradi va 1772,1793, 1795 y.larda Prussiya, Avstriya, Rossiya örtasida bölinib ketdi. L. Rossiyaga qöşildi. 19-a. 2-yarmida podşo hukumati L.da millatçilik siyosatini kuçaytirdi. Ölkada milliy ozodlik harakati boşlandi. 1888 y. Vilnyusda L. kasaba uyuşma harakatiga asos solgan Özaro yordam kassasi va L. sotsial-demokratiyasi taşkil topdi.

    l-jahon uruşi yillarida L. xududi harbiy harakatlar maydoniga aylandi. 1915 y. kuzida L. hududini Germaniya qöşinlari bosib oldi. 1918 y. 16 fev. da L. davlatining mustaqilligi e'lon qilindi. 1918 y. dek. da L. hududining katta qismida şöro hokimiyati örnatildi va 1919 y. fev.da Litva-Belorussiya şöro respublikasi e'lon qilindi. 1919 y. avg. da nemis qöşinlarining hujumidan söng Qizil Armiya bölin-malari L.dan çiqib ketişga majbur böldilar. 1920 y. L. b-n RSFSR örtasida imzolangan şartnomaga muvofiq, şöro hukumati L. mustaqilligini tan oldi. 1940 y. iyunda L. hududiga şöro qöşinlari kiritildi. 1940 y. iyulda Xalq Seymiga saylovlar bölib ötdi. 1940 y. 21 iyulda L. şöro respublikasi e'lon qilindi. 1941 y.da L.ni nemis-faşist qöşinlari bosib oldi, 1944 y. iyul —1945 y. yanv.da şöro armiyasi tomonidan ozod qilindi. 1990 y. 11 martda respublika Oliy Kengaşi L. davlatini qayta tiklaş haqidagi hujjatni qabul qildi va mamlakat L. Respublikasi deb atala boşladi. 1990 y. mayda L. Oliy Kengaşi L.ning davlat mustaqilligi haqidagi deklaratsiyami qabul qildi. L. 1991 y.dan BMT a'zosi. 1992 y. 5 avg.da ÖzR b-n diplomatiya munosabatlari örnatdi. Milliy bayrami — 16 fev. — L. davlati kayta tiklangan kun (1918).

    Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. L. demokratik partiyasi, 1989 y.da tuzilgan, 1902—20 y.larda şu nomda faoliyat körsatgan partiyaning vorisi; L. sotsial-demokratik partiyasi, 2001 y.da asos solingan; Vatan ittifoqi, 1993 y.da tuzilgan; Markaz ittifoqi, 1992 y.da tuzilgan; L. xristian demokratik partiyasi, 1990 y.da asos solingan; L. erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi, 1990 y.da tuzilgan.

    Xöjaligi. L. — industrial-agrar mamlakat. Yalpi milliy mahsulotda sanoatning uluşi — 51,2%, q.x. ning uluşi — 24,7%, qurilişning uluşi — 9,8%, transportning uluşi — 3,6%, boşqa tarmoqlarning uluşi - 10,1%.

    Sanoatning asosiy tarmoqlari — maşinasozlik va metall işlaş, yoğoçsozlik, kimyo va neft kimyosi sanoati, binokorlik materiallari i.ç., töqimaçilik va oziq-ovqat, neftni qayta işlaş sanoati. Energetika xöjaligida gidroenergiya va torf ikkilamçi axamiyatga ega. L. issiklik elektr st-yasi va Vilnyus issiklik elektr markazi keltirilgan gaz, mazut, kömir b-n işlaydi. Kaunas GES, Ignalina AES bor. L.da yiliga 18,7 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi xrsil qilinadi. Vilnyus, Rokişkis, Radviliş-kisda q.x. maşinalari, Kapsukasda oziq-ovqat korxonalari uçun asbob-uskunalar, Şyaulyayda velosiped, moped dvigatellari, Panevejisda avto-kompressorlar işlab çikariladi. Kedaynyayda kimyo kti (sulfat kislota va superfosfat), Ionavada azotli öğit z-di, Kaunasda sun'iy tola z-di, Vilnyusda plastmassa buyumlar z-di, Plungeda sun'iy çarm z-di bor.

    Mahalliy xom aşyo asosida yuqori sifatli sement, ğişt, ohak, yirik silikat bloklar, drenaj quvurlari, çerepitsa, şifer, yiğma temir-beton va beton konstruksiyalar hamda detallar tayyorlanadi. Panevejisda yirik oyna z-di deraza oynasi va oyna bloklari işlab çikaradi. Ionava, Klaypeda, Kaunas, Şyaulyay, Vilnyus ş.larida mebel k-tlari bor. Qoğoz sanoatining asosiy markazlari — Kaunas, Grigişkes. Kaunasdagi qoğoz f-kasi yuqori sifatli qoğoz, Klaypeda, Grigişkes, Pabra-dada karton, Klaypedada sellyuloza va faner, Kaunasda gugurt, Klaypeda, Vilnyus, Grigişkes, Kazlu-Rudada yoğoç plitalar işlab çiqariladi.

    Yengil sanoatda töqimaçilik va trikotaj, tikuvçilik, poyabzal tarmoqlari rivojlangan. Yengil sanoatning yirik markazlari: Kaunas, Vilnyus, Şyaulyay va Klaypeda. Utenada trikotaj f-kasi va Alitusda ip gazlama kti mavjud. Badiiy hunarmandçilik (kahrabo, keramika va b.dan buyum yasaş) rivojlangan.

    Göşt, sut, baliq sanoati L. oziq-ovqat sanoati mahsulotining 3/4 semiki beradi. Klaypeda — baliq ovlaş va balik, sanoati markazi. Baliq Boltik, Barens dengizlaridan va Atlantika okeanidan ovlanadi. Qand-şakar, un, konditer, spirt-araq, pivo sanoati hamda meva va sabzavotni qayta işlaş, ösimlik moyi oliş rivojlangan.

    Qişloq xöjaligi. L.da iqtisodiy faol aholining 35% ga yaqini q.x.da band Q. x.ga yarokli yerlar 3,4 mln.ga. Ğalla, kartoşka, sabzavot, yem-xaşak, suli, ziğir, qand lavlagi ekiladi. Çorvaçilik — q.x.ning yetakçi tarmoği. Qoramol, çöçqa, qöy va eçki, yilqi, parranda boqiladi. Asalariçilik, darrandaçilik (qora tulki va norka), baliqçilik rivojlangan.

    Transportining asosiy turlari — t. y. va avtomobil transporti. T. y. uz. 3 ming km. Avtomobil yöllari uz. 44,5 ming km, jumladan qattiq qoplamali yöllar 80%. 1986 y.dan Klaypeda — Mukran (Germaniya) solda keçuv yöli işlay boşladi. Dengiz savdo flotining tonnaji 374 ming t dedveyt (1992). Asosiy dengiz porti — Klaypeda, daryo porti — Kaunas. Vilnyus aeroporti xorijiy mamlakatlarning 65 şahari b-n boğlangan.

    L. çetga maşinasozlik, oziq-ovqat, yengil sanoat mahsulotlari çiqaradi. Çetdan maşina-uskunalar, xom aşyo oladi. Savdo-sotikdagi asosiy mijozlari: Germaniya, Polşa, Belorussiya, Latviya, Estoniya va Skandinaviya mam-lakatlari. Pul birligi — lit.

    Tibbiy xizmati. Tibbiyot mutaxassislari Kaunas tibbiyot in-tida, Vilnyus un-tining tibbiyot f-tida va 6 tibbiyot bilim yurtida tayyorlanadi. Druskininkay, Birştonas, Likenay, Palanga, Neringa va b. balneologiya kurortlari maşhur.

    Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. L.da örta umumiy ta'lim deyarli töla amalga oşirilgan. 12 oliy öquv yurti bor. Eng yiriklari: Vilnyus un-ti, Vilnyus ped. un-ti, Vitautas Magnus un-ti, Vilnyus texnika un-ti, Kaunas texnologiya un-ti, Kaunas tibbiyot akademiyasi, Klaypeda un-ti. Q.x. akademiyasi, L. fanlar akademiyasi bor. L. davlat kutubxonasi, FA kutubxonasi, klub muassasalari, muzeylar va b. madaniy-ma'rifiy muassasalar mavjud.

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. L.da bir neça gaz. va jur. naşr etiladi. Eng muhimlari: «Letuvoye aydas» («Litva aks sadosi», litva tilidagi kundalik gaz., 1917 y.dan), «Letuvos ritas» («Litva tonggi», litva va rus tilidagi kundalik gaz., 1919 y.dan), «Gimtine» («Ona diyor», litva tilidagi oylik jur., 1989 y.dan), «Atgimimas» («Uyğoniş», litva tilidagi haftanoma, 1988 y.dan), «Biçyuliste» («Döstlik», litva tilidagi haftalik gaz., 1990 y.dan). ELTA telegraf axborot agentligi 1995 y.dan aksiyadorlik jamiyati, 1920 y.da asos solingan; L.da radioeşittiriş 1926 y.dan, telekörsatuv 1957 y.dan işlaydi. L. radio va televideniyesi 1940 y. Vilnyus ş.da taşkil etilgan.

    Adabiyoti. L. xalqi öz qaraşlari va orzu-umidlarini boy oğzaki ijodiyotida — qöşiqdar, ertaklar, afsonalar, maqolalarda ifoda etgan. Kds. yozma yodgorliklari 14—16-a.larda (yilnomalar, huquq mavzuidagi va tarbiyaviy asarlar) yaratilgan. 16—17-a.larda, asosan, diniy adabiyotlar naşr qilingan (M. Daukşa, Y. Bretkunas va b.)- 17— 18-a. larda litva tilida epigrammalar, dostonlar, şe'riy maktublar yuzaga keldi (A. Şimelpenigis, K. Milkus va b.). 19-a. 1-yarmida L. adabiyoti rivojiga şiorlar D. Poşka («Jemaytiya va Litva mujigi»), A. Baranauskas («Anikşçyay qarağayzori»), yozuvçi M. Valançyus («Palangalik Yuze») kabilar munosib hissa qöşdilar. 19-a. 2-yarmi va 20-a. boşlarida adabiyotda turli janrlar yuzaga keldi. V. Kudirka, P. Vayçaytis, Mayronis (I. Maçyulis taxallusi), G. Pyatkyaviçayte-Bite va b. ijod qila boşladi. L. adabiyotida tanqidiy realizmning şakllanişi yozuvçi Yu. Jemaytening ijodi b-n boğliq («Kelin», «Pyatras Kurmyalis»). Realist yozuvçilardan V. Kreve, Vayjgantas va b. ijodida romantik an'analar namoyon böldi. 40—60-y.larda P. Svirka, Y. Şimkus, S. Neris kabi yozuvçilar yetişib çiqdi.

    2-jahon uruşi yillarida E. Mejelaytis, V. Reymeris va b. yoş şoirlar voyaga yetdi. Uruşdan keyingi yillarda Stuoga, Simonaytite, Y. Avijyus va Y. Gribas kabi yozuvçilar samarali ijod qildilar, 50—70-y.larda yaratilgan Ye. Simonaytitening «Vilyuye Karalyus», A. Belyauskausning «Kaunas romani», Y. Avijyusning «Yöqotilgan boşpana» romanlari, E. Mejelaytisning «Inson» şe'riy töplami, Yu. Marsinkyaviçyusning «Qon va kul», «Devor» dostonlari, Yu. Gruşasning «Gerkus Mantas» dramasi L. adabiyotining yutuği böldi.

    1957—68 y.larda «Litva adabiyoti tarixi»ning 4 jildligi e'lon qilindi. K. Ambrasas, A. Buçis, L. Gineytis kabi adabiyotşunoslar L. adabiyotining dolzarb muammolari ustida tadqiqot olib bordilar. Keyingi yillarda G. Korsakene, Y. Doviday-tis, A. Baltakis, Yu. Vayçyunayte, P. Şirvis, S. Ged, Yu. Gruşas, K. Say va b. yozuvçilarning asarlari şuhrat qozondi.

    Özbek va L. xalqlari örtasidagi adabiy aloqalar rivojlangan. L. adabiyotining eng yaxşi namunalaridan M.Slutskisning «Jasorat» romani, E.Mejelaytisning «Inson» şe'riy töplami, K.Donyalaytisning «Yil fasllari» dostoni va b. asarlar özbek tiliga tarjima qilingan. Özbek adiblaridan Abdulla Qodiriyning «Mehrobdan çayon», Oybekning «Navoiy», Ğafur Ğulomning «Şum bola», Abdulla Qahhorning «Sinçalak», Asqad Muxtorning «Çinor» romani va b. asarlar litva tiliga tarjima qilingan.

    Me'morligi. L. hududida mil. av. 4— 2-ming yilliklarga mansub turar joy qoldiqlari topilgan. Ular aylana, oval şaklida qurilgan. 5—8-a. larda atroflari çuqur qilib, yoğoçlar b-n öralgan qarorgoxlar, 9—12-a.larda yoğoç qörğonlar vujudga kelgan. 14-a. da muhim joylarda mudofaa inşootlari qurilgan, qörğonlar qurilişida minoralarga ahamiyat berilgan. 15-a. dan boşlab L.da şaharlar qurilişi tez ösdi (köpinça, uylar ikki qavatli qilib, birinçi qavatda savdo dökonlari, ikkinçi qavatda esa turar joylar qurilgan). 16-a.dan Uyğoniş davri madaniyati ta'siri kuçaydi. 17—18-a.larda barokko uslubida serhaşam katolik çerkovlar, saroylar qurildi. 18-a.ning oxiri va 19-a.ning 1-yarmida klassitsizm tamoyillari yoyildi (Vilnyusdagi katta butxona, hoz. rasmlar galereyasi, şahar ratuşasi, hoz. Badiiy muzey). 19-a.ning 2-yarmida va 20-a. boşlarida L. me'morligida ötmişdagi uslublarga taqlid kuçaydi, 20—30-y.larda xalq san'ati va neoklassika an'analari ta'sirida binolar qurildi (Kaunasdagi bank, me'mor M. Songayla). 2-jahon uruşidan key-in şaharlar boş reja asosida qayta tiklandi, yangi şaharlar vujudga keldi, yirik panelli uylar qurilişi avj oldi. Binolarning old tomonlarini bezatişda yoğoç, keramika, vitraj, metalldan foydalanişga e'tibor berildi («Nyaringa» mehmonxonasi va qahvaxonasi, me'morlar A. va V. Nasvitislar va b.). Litvalik me'morlar loyihasi asosida Toşkent (Çilonzor)da ham bir neça uy qurilgan.

    Tasviriy san'ati. L. hududida neolit davriga mansub odamlar va hayvonlarning juda sodda kahrabo, yoğoç haykalçalari, keramika idişlari topilgan. 9—12-a.larda metallni badiiy işlaş rivoj togan (qurol, zargarlik buyumlari). 16—17-a.larda portretlar köp yaratilgan. Kitob naşr qilişning yölga qöyilişi b-n ksilografiya rivojlangan. 17—18-a.larda saroy va çerkovlarni bezaşda haykaltaroşlik va rassomlik san'atidan keng foydalanilgan. 19-a.da yangi davr milliy san'ati şakllandi. 20-a. boşlarida milliy rassomlik şakllanişiga Adabiy-badiiy jamiyat faoliyati ta'sir ötkazdi. Haykaltaroşlardan Yu. Zikaras va P. Rimşa realistik an'analarni davom ettirişdi. Rassom M. Çyurlenis ijodida adabiy folklor fantastikasi simvolika b-n hamohang bölib ketgan. Zamonaviy rassomlar orasida A. Savitskas, S. Veyverite, Y. Şvajas, V. Yurkunas va b. ajralib turadi. Kahraboga sayqal beriş, yoğoçsozlik, qölda töqiş san'ati rivoj topgan.

    Musiqasi. Adabiy folklori laparlar, asosan, işqiy qöşiq (dayna)larga boy. Köpçilik bölib aytiladigan qad. qöşiqlar sutartine deb ataladi. Xalq raqslari turli şakllar yasab, mayin tuşiladi. Musiqa asboblari orasida torli sozlardan kankles, puflama so-zlardan ragas (burğu), daudite (uzun truba), skuduçay, lumzdyalis (fleyta turlari), urib çalinadigan sozlardan skrabalay va b. keng tarqalgan. Professional musiqa 14-a.dan rivojlandi. 16-a.dan çerkov xor musiqa maktablari vujudga keldi, zodagonlarning saroylarida kapella, opera va balet truppalari taşil etildi. 18-a.da Vilnyus teatrida Ğarbiy Yevropa kompozitorlarining opera va baletlari sahnalaştirildi. 1803 y.da Vilnyus un-tida musiqa kafedrasi oçildi. 1906 y.da «Vilnyaus kankles» jamiyatining kuçi b-n birinçi milliy opera (M. Petrauskas, «Birute») sahnaga qöyildi. M. Çyurlenis ilk milliy simfonik va kamer musiqa asarlarini yaratdi. 1920 y.da Kaunasda opera teatri, 1921 y.da balet studiyasi, 1933 y.da konservatoriya oçildi. 1940 y.da Vilnyusda filarmoniya, xalq ijodiyoti uyi, musiqa bilim yurti taşkil etildi. 1948 y.da opera va balet teatri Kaunasdan Vilnyusga köçirildi. Keyingi yillarda mahalliy mualliflarning «Marite» operasi, «Dengiz sohilida» baleti, «Oltin dengiz» operettasi tomoşabinlarga taqdim etildi. Simfoniya va kamer janrlari rivoj topdi. Kompozitorlardan A. Raçyunas, Yu. Yuzelyunas, A. Belazaras, V. Yugova, B. Dvarionas va b. barakali ijod qildi. Vilnyus konservatoriyasi, ped. in-tining musiqa bölimi, Şyaulyay ped. in-tining musiqa f-ti, 5 musiqa bi-lim yurti, musiqa va xoreografiya maktablari musiqadan ta'lim beradi. Dirijyorlardan — B. Dvarionas, I. Şvya-das, S. Sondyatskis, xonandalardan — K. Petrauskas, Y. Stasyunas, V. Noreyka va b. maşhur.

    Teatr san'ati unsurlari litva xalq hangomalari va turli marosimlarida köp uçraydi. 16—18-a.larda maktab teatrlari faoliyat körsatgan. 1785 y.da Vilnyusda tuzilgan professional truppa L.da birinçi xalq teatriga asos böldi. 1905—07 y.larda va undan keyin Vilnyus, Kaunas, Şyaulyay va b. şaharlarda havaskorlik teatrlari, drama tögaraklari taşkil topdi. 1919—40 y.larda Kaunas teatr hayotining markazi böldi. Bu yerda Milliy teatr (1919 va 1923—25), «Vilkolakis» satira teatri (1919—25) faoliyat körsatib, K. Glinskiye, Yu. Vay-çkus, A. Sutkus kabi rej. lar samarali ijod qilib, muvaffaqiyatga erişdilar.

    Keyingi yillarda Vilnyus davlat teatri va b. bir kator teatrlarda ja-hon va litva dramaturgiyasining eng yaxşi asarlari sahnaga qöyildi (Yu. Marsinkyaviçyusning «Qon va kul», Yu. Gruşasning «Gerkus Mantas» va b.). Sahna san'ati rivojiga B. Dauguvetis, Yu. Siparis, D. Banionis, B. Babkauskas, S. Yukna va b. aktyor hamda rej.lar katta hissa qöşdilar.

    Vilnyus drama teatri,, Yoşlar teatri, Kaunas drama teatri, Şyaulyay, Panevejis, Klaypeda teatrlari, Vilnyus va Kaunasda qöğirçoq teatrlari bor. Aktyor va rej.lar Vilnyus kon-servatoriyasida tayyorlanadi.

    Kinosi. Dastlabki «Nyamunas oldida» filmi 1909 y.da yaratilgan (operator va rej. V. Staryaviçyus). 1940 y.da Kaunasda hujjatli va xronikal filmlar studiyasi taşkil qilindi. 50-y.larning örtalarida studiya bazasi kengaytirilib, badiiy filmlar ham işlab çiqarila boşladi. V. Jalakyaviçyus, V. Mikalauskas (rej.lar), I. Gritsyus (operator) va b. L. kino san'atida muhim rol öynay boşladilar. Rej. va ssenariyçi V. Jalakyaviçyusning «Bir kun voqeasi», «Heç kim ölişni istamas edi», rej. R. Vabalasning «Tungi odamlar», «Osmonga narvon», A. Jebryunasning «Qizaloq va aks sado», «Gözal» filmlari L. kino san'atida muhim voqea böldi. L.da huj-jatli kino san'ati rivoji V. Staro-şas, L. Tautrimas. L. Matsuleviçyuslarning «Öz Vatanida», «Polşada 10 kun», «Nyaringa» va b. kino oçerklari b-n boğliq.

    Özbekiston — L. munosabatlari. Özbekiston Respublikasi b-n L. Respublikasi örtasidagi iqtisodiy munosabatlarga ÖzR Prezidenti I. Karimovning 1995 y. iyunda L.ga qilgan safari vaqtida imzolangan savdo-iqtisodiy hamkorlik haqidagi bi-tim asos qilib olingan. Şu bitimga binoan, ikkala mamlakat savdo-sotiqda bir-biriga eng köp qulaylik yara-tib berişi va bevosita xöjalik aloqalari örnatiş közda tutilgan. Na-tijada mamlakatlar örtasidagi tovar aylanmasi 1994 y.dagi 23,692 mln. AQŞ dollaridan 2001 y.da 29,9 mln. dollarga yetdi. L. prezidentining 1997 y. fev.dagi ÖzR ga taşrifi çoğida ikki tomonlama savdo-iqtisodiy munosabatlarni yanada çuqurlaştiriş haqida kelişib olindi. Nihoyat, ÖzR Prezidenti I. Karimovning 2002 y. sent.da L .ga taşrifi ikki mamlakat örtasidagi iqtisodiy va madaniy hamkorlikni yanada rivojlantiriş uçun mustahkam zamin yaratdi, bir qança muhim şartnomalar imzolandi. Jumladan, transport, q.h., yoqilği sanoati, oziq-ovqat va yengil sanoat sohalarida hamkorlik qilinadigan böldi. Özbekiston-Litva savdoiqgisodiy hamkorlik qukumatlararo komissiyasi iş boşladi. ÖzR dan L.ga paxta tolasi, neft va neft mahsulotlari, rangli metall, tomat mahsuloti, meva va sabzavot konservasi, öğit, ip gaz-lama, qimmatbaho toşdan yasalgan mahsulotlar yuborib turiladi. L.dan ÖzR ga esa maşina, asbob-uskuna, sut, göşt va baliq mahsulotlari, qand-şakar va qandolat, yoğoç va mebel, trikotaj, poyabzal va boş kiyimlar, sariyoğ va ösimlik yoği kabilar yuboriladi.

    «Özbeksavdo» taşkilotlari L.dagi «Avokado», «Vekta», «Klaypedos Balday prekiba», «Liora», «Inkaras» singari aksiyadorlik jamiyatlaridan sovitkiçlar, mebel, rözğor asboblari, kiyim-keçak, poyabzal, attorlik buyumlari, ziğir tolasidan töqilgan gazlama, deraza parda, möynali boş kiyimlar oladi.

    Yuk taşiş sohasidagi hamkorlik ÖzR uçun ayniqsa ahmiyatlidir. Klaypeda portidan özbek tovarlari Germaniya, Polşa, Niderlandiya, Belgiya, Şvetsiya, Finlyandiya, Daniya va Fransiyaga yuboriladi. «Özbekmebel» davlat aksiyadorlik jamiyati L.ning «Audeyas», «Avokado» korxonalari b-n tuzgan şartnomalarga binoan, yuqori sifatli mebelbop gazlama, yoğoç tolali plitalar va yelim oladi. ÖzR da litvalik sarmoyadorlar iştirokida taşkil etilgan 22 qöşma korxona faoliyat körsatmoqda. Madaniy hamkorlik sohasida ham dastlabki qadamlar qöyildi. Jumladan, 1992 y. Toşkentda tuzilgan L. madaniyati jamiyati, 1994 y. Vilnyusda tuzilgan özbek milliy jamiyati samarali iş olib borayotir, ikkala xalqning madaniy merosini saqlaş va tarğib qilişga, tilini örganiş va adabiy asarlarini tarjima qilib naşr etişga hissa qöşayotir.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЛИТВА (Lietuva), Литва Республикаси (Lietuvos Respublika) — Шарқий Европада, Болтик, денгизи бўйида жойлашган давлат. Майд. 65,2 минг км2. Аҳолиси 3610 минг киши (2001). Пойтахти — Вильнюс ш. Маъмурий жиҳатдан 44 туман (rajonas)ra бўлинади.

    Давлат тузуми. Л. — мустақил демократик республика. Амалдаги конституцияси 1992 й.да қабул қилинган (1996 й.да ўзгартишлар киритилган). Давлат бошлиғи — президент (2003 й.дан Роландас Паскас). У умумий тенг ва тўғри сайлов ҳуқуқи асосида яширин овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади. Конун чиқарувчи олий органи — сейм (бир палатали парламент). Ижроия ҳокимиятни ҳукумат амалга оширади.

    Табиати. Л. ҳудуди Шарқий Европа текислигида, Болтиқ денгизининг жан.-шарқий соҳилларида, Нямунас (Неман) дарёсининг ўрта ва қуйи оқими ҳавзаларида жойлашган. Ер юзаси пасттекислик ва кирлардан иборат. Марказида Ўрта Л. пасттекислиги жойлашган. Шарқи ва жан.да Болтиқ қатор тепалари бўлиб, Л. қудудида З қирга бўлинади: Аукштайтс, Дзук ва Судув. Денгиз соҳилида қум тепа ва пляжлар кўп. Л.да нефть, оҳактош, доломит, шиша қумлари, гил, торф, бур, гипс, каҳрабо ва шифобахш булоклар (Друскининкай, Паланга, Бирштонас, Ликенай) бор. Булоклар атрофида курортлар барпо этилган.

    Л.да денгиз иқлими континентал иқлим б-н алмашиниб туради. Континенталлик ғарбдан шарққа орта боради. Янв.нинг ўртача т-раси —3° дан — 6° гача. Июлнинг ўртача т-раси 16,5°— 17,6°. Ўртача йиллик ёғин 750 мм. Дарёлари Болтиқ денгизи ҳавзасига мансуб.

    Энг йирик дарёси — Нямунас. Каунас ш.дан қуйилиш жойигача кема катнайди. Асосий ирмоқяари: Нярис, Нявежис, Дубиса ва б. Улар баҳорда серсув. 3000 га яқин кўл бор, энг каттаси — Дрисвяти. Кўллар балиқчилик ва сув паррандачилигида фойдаланилади. Туп-роқлари подзол, чимли-подзол, подзол-ботқоқ, чимли-карбонатли, ботқоқ, подзоллашган-борли, аллювиал тупроқлар.

    Л. ҳудудининг 25% (1,6 млн. га) ўрмон. Игна барглилар — 65%, кенг барглилар — 35%. Қарағайзорлар, қорақарағайзорлар бор. Ҳудудининг 17% яйлов ва ўтлоқ; 7% га яқини ботқоқлик.

    Ҳайвонот дунёсида сут эмизувчилардан малла товушқон, тулки, бўри, лось, асл ва холдор буғулар, тўнғиз, норка, силовсин, сувсар, сув қундузи ва б. яшайди. Дарё ва кўлларда балиқ тури кўп. Қўриқхоналари: Жувинтас ва Чяпкялю. Л. миллий боғи бор.

    Аҳолисининг 81% литвалар, шунингдек, руслар, поляклар, белоруслар ҳам яшайди. Расмий тил — литва тили. Диндорларнинг аксарияти — католик. Шаҳар аҳолиси 68,5%. Йирик шаҳарлари: Вильнюс, Каунас, Клайпеда, Шяулай.

    Тарихи. Л. ҳудудидан топилган археологик ёдгорликлар бу ерда одам тош асридан яшаб келаётганини кўрсатади. Аҳоли ўша даврда уруғ жамоалари тарзида яшаган, темирчилик, овчилик ва баликқчилик б-н шутулланган. Мил. бошларида йирик кабила ва кабила уюшмалари (жемайтлар, ятвяглар ва б.) ажралиб чиқа бошлади. 5—6-а.ларда жамоалар емирилиб, синфий табақаланиш бошланди. 9— 10-а.лардан хунармандчилик, савдо-сотиқ ишлари авж олди. 10— 12-а.лардаЛ. ҳудудида Делтува, Каршува, Летува ва б. князликлар пайдо бўлди. 1240 й.да Буюк Л. князлиги вужудга келди. 13-а.дан Л.га не-мис рицарларининг босқинчилик юришлари бошланди. 200 й. давомида Л. б-н немис рицарлари ўртасида ҳарбий тўқнашувлар бўлиб турди. 1236 й. немис рицарлари Сауле ёнида мағлубиятга учради. 1260 й. Л. қўшинлари немис салибчилари устидан Дурбе кўли яқинида бўлиб ўтган жангда ғалаба қозониб, Ливон ҳамда Тевтон орденларининг босқинчилик юришларини вақтинча тўхтатди. 13-а. ўрталарида рус ерларининг феодал тарқоқлигидан фойдаланиб, Л. князлари белорус, украин, рус ерларини қўшиб олди. Геди-мин, Ольгерд ва Кейстут князликлари даврида Буюк Л. князлиги анча кенгайди. 14- а. ўрталарида Минск, Шарқий Волинь, Подолье, Киев Л.га кўшилди. Князь Витовт Днепр ва Днестр оралиғидаги Қора денгизгача бўлган ерларни қўшиб олди. Бу даврга келиб Л. Шарқий Европада энг йирик давлатга айланди. 1340—1410 й.ларда Тевтон ва Ливон орденлари яна ҳужумга ўтди, Стерва дарёси (1348) ва Каунас (1362) ёнида йирик жанглар бўлди. 1401—09 й.ларда салибчиларга карши жемайтлар қўзғо-лон кўтарди. Ички ва ташқи кураш ша-роитида Л. Польша б-н Крево иттифоқини тузди (1386). 1410 й. 15 июлда Л. ва Польша қўшинлари Грюнвальд жангида (1410) Тевтон ордени устидан ға-лаба қозонди. 1435 й. Свента яқинида мағлубиятга учраган Ливон ордени ҳам ўз босқинчилик юришларини тўхтатди.

    14-а. 2-ярмидан шаҳарларда хунар-мандчилик, керамика, ойна и. ч., заргарлик ривож топди. Каунас, Тракай ва б. шаҳарларда қасрлар қурилди. 15- а. ўрталарида Буюк князлар кенгаши аста-секин Панлар радасига айланди. 16-а.дан Панлар радаси ва сейм давлат ҳокимиятининг асосий органлари бўлиб қолди.

    1558 й. Россия б-н Ливония уруши бошланди. Бу уруш Л. учун муваффақиятсизлик б-н тугади. Л. ҳукмрон доиралари Россияга қарши урушда ёрдам олиш ниятида Польша б-н яқин алоқа ўрнатди. 1569 й. Люблин иттифоқи тузилиб, Польша б-н Л. Речь Посполита давлатига бирлашди.

    1654—67 й.лари рус қўшинлари Л. нинг шарқий қисмини, 1655 й. Вильнюс ва Каунас ш.ларини босиб олди. 1667 й. Смоленск яқинида Речь Посполита ва Россия ўртасида Андрусов сулҳи имзоланди (Белоруссия ерлари ва Украинанинг Днепр дарёси ўнг қирғоқ томонидаги ерлар Л. таркибида қолди). Шим. уруш (1700—21) йилларида Речь Посполита Россиянинг ит-тифоқцоши бўлди. 17—18-а.ларда Речь Посполита сиёсий инқирозга учради ва 1772,1793, 1795 й.ларда Пруссия, Австрия, Россия ўртасида бўлиниб кетди. Л. Россияга қўшилди. 19-а. 2-ярмида подшо ҳукумати Л.да миллатчилик сиёсатини кучайтирди. Ўлкада миллий озодлик ҳаракати бошланди. 1888 й. Вильнюсда Л. касаба уюшма ҳаракатига асос солган Ўзаро ёрдам кассаси ва Л. социал-демократияси ташкил топди.

    l-жаҳон уруши йилларида Л. худуди ҳарбий ҳаракатлар майдонига айланди. 1915 й. кузида Л. ҳудудини Германия қўшинлари босиб олди. 1918 й. 16 фев. да Л. давлатининг мустақиллиги эълон қилинди. 1918 й. дек. да Л. ҳудудининг катта қисмида шўро ҳокимияти ўрнатилди ва 1919 й. фев.да Литва-Белоруссия шўро республикаси эълон қилинди. 1919 й. авг. да немис қўшинларининг ҳужумидан сўнг Қизил Армия бўлин-малари Л.дан чиқиб кетишга мажбур бўлдилар. 1920 й. Л. б-н РСФСР ўртасида имзоланган шартномага мувофиқ, шўро ҳукумати Л. мустақиллигини тан олди. 1940 й. июнда Л. ҳудудига шўро қўшинлари киритилди. 1940 й. июлда Халқ Сеймига сайловлар бўлиб ўтди. 1940 й. 21 июлда Л. шўро республикаси эълон қилинди. 1941 й.да Л.ни немис-фашист қўшинлари босиб олди, 1944 й. июль —1945 й. янв.да шўро армияси томонидан озод қилинди. 1990 й. 11 мартда республика Олий Кенгаши Л. давлатини қайта тиклаш ҳақидаги ҳужжатни қабул қилди ва мамлакат Л. Республикаси деб атала бошлади. 1990 й. майда Л. Олий Кенгаши Л.нинг давлат мустақиллиги ҳақидаги декларациями қабул қилди. Л. 1991 й.дан БМТ аъзоси. 1992 й. 5 авг.да ЎзР б-н дипломатия муносабатлари ўрнатди. Миллий байрами — 16 фев. — Л. давлати кайта тикланган кун (1918).

    Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Л. демократик партияси, 1989 й.да тузилган, 1902—20 й.ларда шу номда фаолият кўрсатган партиянинг вориси; Л. социал-демократик партияси, 2001 й.да асос солинган; Ватан иттифоқи, 1993 й.да тузилган; Марказ иттифоқи, 1992 й.да тузилган; Л. христиан демократик партияси, 1990 й.да асос солинган; Л. эркин касаба уюшмалари конфедерацияси, 1990 й.да тузилган.

    Хўжалиги. Л. — индустриал-аграр мамлакат. Ялпи миллий маҳсулотда саноатнинг улуши — 51,2%, қ.х. нинг улуши — 24,7%, қурилишнинг улуши — 9,8%, транспортнинг улуши — 3,6%, бошқа тармоқларнинг улуши - 10,1%.

    Саноатнинг асосий тармоқлари — машинасозлик ва металл ишлаш, ёғочсозлик, кимё ва нефть кимёси саноати, бинокорлик материаллари и.ч., тўқимачилик ва озиқ-овқат, нефтни қайта ишлаш саноати. Энергетика хўжалигида гидроэнергия ва торф иккиламчи ахамиятга эга. Л. иссиклик электр ст-яси ва Вильнюс иссиклик электр маркази келтирилган газ, мазут, кўмир б-н ишлайди. Каунас ГЭС, Игналина АЭС бор. Л.да йилига 18,7 млрд. кВт-соат электр энергияси хрсил қилинади. Вильнюс, Рокишкис, Радвилиш-кисда қ.х. машиналари, Капсукасда озиқ-овқат корхоналари учун асбоб-ускуналар, Шяуляйда велосипед, мопед двигателлари, Паневежисда авто-компрессорлар ишлаб чикарилади. Кедайняйда кимё кти (сульфат кислота ва суперфосфат), Ионавада азотли ўғит з-ди, Каунасда сунъий тола з-ди, Вильнюсда пластмасса буюмлар з-ди, Плунгеда сунъий чарм з-ди бор.

    Маҳаллий хом ашё асосида юқори сифатли цемент, ғишт, оҳак, йирик силикат блоклар, дренаж қувурлари, черепица, шифер, йиғма темир-бетон ва бетон конструкциялар ҳамда деталлар тайёрланади. Паневежисда йирик ойна з-ди дераза ойнаси ва ойна блоклари ишлаб чикаради. Ионава, Клайпеда, Каунас, Шяуляй, Вильнюс ш.ларида мебель к-тлари бор. Қоғоз саноатининг асосий марказлари — Каунас, Григишкес. Каунасдаги қоғоз ф-каси юқори сифатли қоғоз, Клайпеда, Григишкес, Пабра-дада картон, Клайпедада целлюлоза ва фанер, Каунасда гугурт, Клайпеда, Вильнюс, Григишкес, Казлу-Рудада ёғоч плиталар ишлаб чиқарилади.

    Енгил саноатда тўқимачилик ва трикотаж, тикувчилик, пойабзал тармоқлари ривожланган. Енгил саноатнинг йирик марказлари: Каунас, Вильнюс, Шяуляй ва Клайпеда. Утенада трикотаж ф-каси ва Алитусда ип газлама кти мавжуд. Бадиий ҳунармандчилик (каҳрабо, керамика ва б.дан буюм ясаш) ривожланган.

    Гўшт, сут, балиқ саноати Л. озиқ-овқат саноати маҳсулотининг 3/4 семики беради. Клайпеда — балиқ овлаш ва балик, саноати маркази. Балиқ Болтик, Баренц денгизларидан ва Атлантика океанидан овланади. Қанд-шакар, ун, кондитер, спирт-арақ, пиво саноати ҳамда мева ва сабзавотни қайта ишлаш, ўсимлик мойи олиш ривожланган.

    Қишлоқ хўжалиги. Л.да иқтисодий фаол аҳолининг 35% га яқини қ.х.да банд Қ. х.га ярокли ерлар 3,4 млн.га. Ғалла, картошка, сабзавот, ем-хашак, сули, зиғир, қанд лавлаги экилади. Чорвачилик — қ.х.нинг етакчи тармоғи. Қорамол, чўчқа, қўй ва эчки, йилқи, парранда боқилади. Асаларичилик, даррандачилик (қора тулки ва норка), балиқчилик ривожланган.

    Транспортининг асосий турлари — т. й. ва автомобиль транспорти. Т. й. уз. 3 минг км. Автомобиль йўллари уз. 44,5 минг км, жумладан қаттиқ қопламали йўллар 80%. 1986 й.дан Клайпеда — Мукран (Германия) солда кечув йўли ишлай бошлади. Денгиз савдо флотининг тоннажи 374 минг т дедвейт (1992). Асосий денгиз порти — Клайпеда, дарё порти — Каунас. Вильнюс аэропорти хорижий мамлакатларнинг 65 шаҳари б-н боғланган.

    Л. четга машинасозлик, озиқ-овқат, енгил саноат маҳсулотлари чиқаради. Четдан машина-ускуналар, хом ашё олади. Савдо-сотикдаги асосий мижозлари: Германия, Польша, Белоруссия, Латвия, Эстония ва Скандинавия мам-лакатлари. Пул бирлиги — лит.

    Тиббий хизмати. Тиббиёт мутахассислари Каунас тиббиёт ин-тида, Вильнюс ун-тининг тиббиёт ф-тида ва 6 тиббиёт билим юртида тайёрланади. Друскининкай, Бирштонас, Ликенай, Паланга, Неринга ва б. бальнеология курортлари машҳур.

    Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Л.да ўрта умумий таълим деярли тўла амалга оширилган. 12 олий ўқув юрти бор. Энг йириклари: Вильнюс ун-ти, Вильнюс пед. ун-ти, Витаутас Магнус ун-ти, Вильнюс техника ун-ти, Каунас технология ун-ти, Каунас тиббиёт академияси, Клайпеда ун-ти. Қ.х. академияси, Л. фанлар академияси бор. Л. давлат кутубхонаси, ФА кутубхонаси, клуб муассасалари, музейлар ва б. маданий-маърифий муассасалар мавжуд.

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Л.да бир неча газ. ва жур. нашр этилади. Энг муҳимлари: «Летувое айдас» («Литва акс садоси», литва тилидаги кундалик газ., 1917 й.дан), «Летувос ритас» («Литва тонгги», литва ва рус тилидаги кундалик газ., 1919 й.дан), «Гимтинэ» («Она диёр», литва тилидаги ойлик жур., 1989 й.дан), «Атгимимас» («Уйғониш», литва тилидаги ҳафтанома, 1988 й.дан), «Бичюлистэ» («Дўстлик», литва тилидаги ҳафталик газ., 1990 й.дан). ЭЛЬТА телеграф ахборот агентлиги 1995 й.дан акциядорлик жамияти, 1920 й.да асос солинган; Л.да радиоэшиттириш 1926 й.дан, телекўрсатув 1957 й.дан ишлайди. Л. радио ва телевидениеси 1940 й. Вильнюс ш.да ташкил этилган.

    Адабиёти. Л. халқи ўз қарашлари ва орзу-умидларини бой оғзаки ижодиётида — қўшиқдар, эртаклар, афсоналар, мақолаларда ифода этган. Кдц. ёзма ёдгорликлари 14—16-а.ларда (йилномалар, ҳуқуқ мавзуидаги ва тарбиявий асарлар) яратилган. 16—17-а.ларда, асосан, диний адабиётлар нашр қилинган (М. Даукша, Й. Бреткунас ва б.)- 17— 18-а. ларда литва тилида эпиграммалар, достонлар, шеърий мактублар юзага келди (А. Шимельпенигис, К. Милкус ва б.). 19-а. 1-ярмида Л. адабиёти ривожига шиорлар Д. Пошка («Жемайтия ва Литва мужиги»), А. Баранаускас («Аникшчяй қарағайзори»), ёзувчи М. Валанчюс («Палангалик Юзе») кабилар муносиб ҳисса қўшдилар. 19-а. 2-ярми ва 20-а. бошларида адабиётда турли жанрлар юзага келди. В. Кудирка, П. Вайчайтис, Майронис (И. Мачюлис тахаллуси), Г. Пяткявичайте-Бите ва б. ижод қила бошлади. Л. адабиётида танқидий реализмнинг шаклланиши ёзувчи Ю. Жемайтенинг ижоди б-н боғлиқ («Келин», «Пятрас Курмялис»). Реалист ёзувчилардан В. Креве, Вайжгантас ва б. ижодида романтик анъаналар намоён бўлди. 40—60-й.ларда П. Цвирка, Й. Шимкус, С. Нерис каби ёзувчилар етишиб чиқди.

    2-жаҳон уруши йилларида Э. Межелайтис, В. Реймерис ва б. ёш шоирлар вояга етди. Урушдан кейинги йилларда Стуога, Симонайтите, Й. Авижюс ва Й. Грибас каби ёзувчилар самарали ижод қилдилар, 50—70-й.ларда яратилган Е. Симонайтитенинг «Вилюе Каралюс», А. Беляускауснинг «Каунас романи», Й. Авижюснинг «Йўқотилган бошпана» романлари, Э. Межелайтиснинг «Инсон» шеърий тўплами, Ю. Марцинкявичюснинг «Қон ва кул», «Девор» достонлари, Ю. Грушаснинг «Геркус Мантас» драмаси Л. адабиётининг ютуғи бўлди.

    1957—68 й.ларда «Литва адабиёти тарихи»нинг 4 жилдлиги эълон қилинди. К. Амбрасас, А. Бучис, Л. Гинейтис каби адабиётшунослар Л. адабиётининг долзарб муаммолари устида тадқиқот олиб бордилар. Кейинги йилларда Г. Корсакене, Й. Довидай-тис, А. Балтакис, Ю. Вайчюнайте, П. Ширвис, С. Гед, Ю. Грушас, К. Сай ва б. ёзувчиларнинг асарлари шуҳрат қозонди.

    Ўзбек ва Л. халқлари ўртасидаги адабий алоқалар ривожланган. Л. адабиётининг энг яхши намуналаридан М.Слуцкиснинг «Жасорат» романи, Э.Межелайтиснинг «Инсон» шеърий тўплами, К.Донялайтиснинг «Йил фасллари» достони ва б. асарлар ўзбек тилига таржима қилинган. Ўзбек адибларидан Абдулла Қодирийнинг «Меҳробдан чаён», Ойбекнинг «Навоий», Ғафур Ғуломнинг «Шум бола», Абдулла Қаҳҳорнинг «Синчалак», Асқад Мухторнинг «Чинор» романи ва б. асарлар литва тилига таржима қилинган.

    Меъморлиги. Л. ҳудудида мил. ав. 4— 2-минг йилликларга мансуб турар жой қолдиқлари топилган. Улар айлана, овал шаклида қурилган. 5—8-а. ларда атрофлари чуқур қилиб, ёғочлар б-н ўралган қароргохлар, 9—12-а.ларда ёғоч қўрғонлар вужудга келган. 14-а. да муҳим жойларда мудофаа иншоотлари қурилган, қўрғонлар қурилишида минораларга аҳамият берилган. 15-а. дан бошлаб Л.да шаҳарлар қурилиши тез ўсди (кўпинча, уйлар икки қаватли қилиб, биринчи қаватда савдо дўконлари, иккинчи қаватда эса турар жойлар қурилган). 16-а.дан Уйғониш даври маданияти таъсири кучайди. 17—18-а.ларда барокко услубида серҳашам католик черковлар, саройлар қурилди. 18-а.нинг охири ва 19-а.нинг 1-ярмида классицизм тамойиллари ёйилди (Вильнюсдаги катта бутхона, ҳоз. расмлар галереяси, шаҳар ратушаси, ҳоз. Бадиий музей). 19-а.нинг 2-ярмида ва 20-а. бошларида Л. меъморлигида ўтмишдаги услубларга тақлид кучайди, 20—30-й.ларда халқ санъати ва неоклассика анъаналари таъсирида бинолар қурилди (Каунасдаги банк, меъмор М. Сонгайла). 2-жаҳон урушидан кей-ин шаҳарлар бош режа асосида қайта тикланди, янги шаҳарлар вужудга келди, йирик панелли уйлар қурилиши авж олди. Биноларнинг олд томонларини безатишда ёғоч, керамика, витраж, металлдан фойдаланишга эътибор берилди («Няринга» меҳмонхонаси ва қаҳвахонаси, меъморлар А. ва В. Насвитислар ва б.). Литвалик меъморлар лойиҳаси асосида Тошкент (Чилонзор)да ҳам бир неча уй қурилган.

    Тасвирий санъати. Л. ҳудудида неолит даврига мансуб одамлар ва ҳайвонларнинг жуда содда каҳрабо, ёғоч ҳайкалчалари, керамика идишлари топилган. 9—12-а.ларда металлни бадиий ишлаш ривож тоган (қурол, заргарлик буюмлари). 16—17-а.ларда портретлар кўп яратилган. Китоб нашр қилишнинг йўлга қўйилиши б-н ксилография ривожланган. 17—18-а.ларда сарой ва черковларни безашда ҳайкалтарошлик ва рассомлик санъатидан кенг фойдаланилган. 19-а.да янги давр миллий санъати шаклланди. 20-а. бошларида миллий рассомлик шаклланишига Адабий-бадиий жамият фаолияти таъсир ўтказди. Ҳайкалтарошлардан Ю. Зикарас ва П. Римша реалистик анъаналарни давом эттиришди. Рассом М. Чюрленис ижодида адабий фольклор фантастикаси символика б-н ҳамоҳанг бўлиб кетган. Замонавий рассомлар орасида А. Савицкас, С. Вейверите, Й. Шважас, В. Юркунас ва б. ажралиб туради. Каҳрабога сайқал бериш, ёғочсозлик, қўлда тўқиш санъати ривож топган.

    Мусиқаси. Адабий фольклори лапарлар, асосан, ишқий қўшиқ (дайна)ларга бой. Кўпчилик бўлиб айтиладиган қад. қўшиқлар сутартине деб аталади. Халқ рақслари турли шакллар ясаб, майин тушилади. Мусиқа асбоблари орасида торли созлардан канклес, пуфлама со-злардан рагас (бурғу), даудите (узун труба), скудучай, лумздялис (флейта турлари), уриб чалинадиган созлардан скрабалай ва б. кенг тарқалган. Профессионал мусиқа 14-а.дан ривожланди. 16-а.дан черков хор мусиқа мактаблари вужудга келди, зодагонларнинг саройларида капелла, опера ва балет труппалари ташил этилди. 18-а.да Вильнюс театрида Ғарбий Европа композиторларининг опера ва балетлари саҳналаштирилди. 1803 й.да Вильнюс ун-тида мусиқа кафедраси очилди. 1906 й.да «Вильняус канклес» жамиятининг кучи б-н биринчи миллий опера (М. Петраускас, «Бируте») саҳнага қўйилди. М. Чюрленис илк миллий симфоник ва камер мусиқа асарларини яратди. 1920 й.да Каунасда опера театри, 1921 й.да балет студияси, 1933 й.да консерватория очилди. 1940 й.да Вильнюсда филармония, халқ ижодиёти уйи, мусиқа билим юрти ташкил этилди. 1948 й.да опера ва балет театри Каунасдан Вильнюсга кўчирилди. Кейинги йилларда маҳаллий муаллифларнинг «Марите» операси, «Денгиз соҳилида» балети, «Олтин денгиз» опереттаси томошабинларга тақдим этилди. Симфония ва камер жанрлари ривож топди. Композиторлардан А. Рачюнас, Ю. Юзелюнас, А. Белазарас, В. Югова, Б. Дварионас ва б. баракали ижод қилди. Вильнюс консерваторияси, пед. ин-тининг мусиқа бўлими, Шяуляй пед. ин-тининг мусиқа ф-ти, 5 мусиқа би-лим юрти, мусиқа ва хореография мактаблари мусиқадан таълим беради. Дирижёрлардан — Б. Дварионас, И. Швя-дас, С. Сондяцкис, хонандалардан — К. Петраускас, Й. Стасюнас, В. Норейка ва б. машҳур.

    Театр санъати унсурлари литва халқ ҳангомалари ва турли маросимларида кўп учрайди. 16—18-а.ларда мактаб театрлари фаолият кўрсатган. 1785 й.да Вильнюсда тузилган профессионал труппа Л.да биринчи халқ театрига асос бўлди. 1905—07 й.ларда ва ундан кейин Вильнюс, Каунас, Шяуляй ва б. шаҳарларда ҳаваскорлик театрлари, драма тўгараклари ташкил топди. 1919—40 й.ларда Каунас театр ҳаётининг маркази бўлди. Бу ерда Миллий театр (1919 ва 1923—25), «Вилколакис» сатира театри (1919—25) фаолият кўрсатиб, К. Глинские, Ю. Вай-чкус, А. Суткус каби реж. лар самарали ижод қилиб, муваффақиятга эришдилар.

    Кейинги йилларда Вильнюс давлат театри ва б. бир катор театрларда жа-ҳон ва литва драматургиясининг энг яхши асарлари саҳнага қўйилди (Ю. Марцинкявичюснинг «Қон ва кул», Ю. Грушаснинг «Геркус Мантас» ва б.). Саҳна санъати ривожига Б. Даугуветис, Ю. Сипарис, Д. Банионис, Б. Бабкаускас, С. Юкна ва б. актёр ҳамда реж.лар катта ҳисса қўшдилар.

    Вильнюс драма театри,, Ёшлар театри, Каунас драма театри, Шяуляй, Паневежис, Клайпеда театрлари, Вильнюс ва Каунасда қўғирчоқ театрлари бор. Актёр ва реж.лар Вильнюс кон-серваториясида тайёрланади.

    Киноси. Дастлабки «Нямунас олдида» фильми 1909 й.да яратилган (оператор ва реж. В. Старявичюс). 1940 й.да Каунасда ҳужжатли ва хроникал фильмлар студияси ташкил қилинди. 50-й.ларнинг ўрталарида студия базаси кенгайтирилиб, бадиий фильмлар ҳам ишлаб чиқарила бошлади. В. Жалакявичюс, В. Микалаускас (реж.лар), И. Грицюс (оператор) ва б. Л. кино санъатида муҳим роль ўйнай бошладилар. Реж. ва сценарийчи В. Жалакявичюснинг «Бир кун воқеаси», «Ҳеч ким ўлишни истамас эди», реж. Р. Вабаласнинг «Тунги одамлар», «Осмонга нарвон», А. Жебрюнаснинг «Қизалоқ ва акс садо», «Гўзал» фильмлари Л. кино санъатида муҳим воқеа бўлди. Л.да ҳуж-жатли кино санъати ривожи В. Старо-шас, Л. Таутримас. Л. Мацулевичюсларнинг «Ўз Ватанида», «Польшада 10 кун», «Няринга» ва б. кино очерклари б-н боғлиқ.

    Ўзбекистон — Л. муносабатлари. Ўзбекистон Республикаси б-н Л. Республикаси ўртасидаги иқтисодий муносабатларга ЎзР Президенти И. Каримовнинг 1995 й. июнда Л.га қилган сафари вақтида имзоланган савдо-иқтисодий ҳамкорлик ҳақидаги би-тим асос қилиб олинган. Шу битимга биноан, иккала мамлакат савдо-сотиқда бир-бирига энг кўп қулайлик яра-тиб бериши ва бевосита хўжалик алоқалари ўрнатиш кўзда тутилган. На-тижада мамлакатлар ўртасидаги товар айланмаси 1994 й.даги 23,692 млн. АҚШ долларидан 2001 й.да 29,9 млн. долларга етди. Л. президентининг 1997 й. фев.даги ЎзР га ташрифи чоғида икки томонлама савдо-иқтисодий муносабатларни янада чуқурлаштириш ҳақида келишиб олинди. Ниҳоят, ЎзР Президенти И. Каримовнинг 2002 й. сент.да Л .га ташрифи икки мамлакат ўртасидаги иқтисодий ва маданий ҳамкорликни янада ривожлантириш учун мустаҳкам замин яратди, бир қанча муҳим шартномалар имзоланди. Жумладан, транспорт, қ.ҳ., ёқилғи саноати, озиқ-овқат ва енгил саноат соҳаларида ҳамкорлик қилинадиган бўлди. Ўзбекистон-Литва савдоиқгисодий ҳамкорлик қукуматлараро комиссияси иш бошлади. ЎзР дан Л.га пахта толаси, нефть ва нефть маҳсулотлари, рангли металл, томат маҳсулоти, мева ва сабзавот консерваси, ўғит, ип газ-лама, қимматбаҳо тошдан ясалган маҳсулотлар юбориб турилади. Л.дан ЎзР га эса машина, асбоб-ускуна, сут, гўшт ва балиқ маҳсулотлари, қанд-шакар ва қандолат, ёғоч ва мебель, трикотаж, пойабзал ва бош кийимлар, сариёғ ва ўсимлик ёғи кабилар юборилади.

    «Ўзбексавдо» ташкилотлари Л.даги «Авокадо», «Векта», «Клайпедос Балдай прекиба», «Лиора», «Инкарас» сингари акциядорлик жамиятларидан совиткичлар, мебель, рўзғор асбоблари, кийим-кечак, пойабзал, атторлик буюмлари, зиғир толасидан тўқилган газлама, дераза парда, мўйнали бош кийимлар олади.

    Юк ташиш соҳасидаги ҳамкорлик ЎзР учун айниқса аҳмиятлидир. Клайпеда портидан ўзбек товарлари Германия, Польша, Нидерландия, Бельгия, Швеция, Финляндия, Дания ва Францияга юборилади. «Ўзбекмебель» давлат акциядорлик жамияти Л.нинг «Аудеяс», «Авокадо» корхоналари б-н тузган шартномаларга биноан, юқори сифатли мебелбоп газлама, ёғоч толали плиталар ва елим олади. ЎзР да литвалик сармоядорлар иштирокида ташкил этилган 22 қўшма корхона фаолият кўрсатмоқда. Маданий ҳамкорлик соҳасида ҳам дастлабки қадамлар қўйилди. Жумладан, 1992 й. Тошкентда тузилган Л. маданияти жамияти, 1994 й. Вильнюсда тузилган ўзбек миллий жамияти самарали иш олиб бораётир, иккала халқнинг маданий меросини сақлаш ва тарғиб қилишга, тилини ўрганиш ва адабий асарларини таржима қилиб нашр этишга ҳисса қўшаётир.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.