Lokomotiv
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 175-b. — ziyouz.com
Lokomotiv (lot. loco moveo — joyidan quzğataman) — temir izlar (t.y.)da ayrim vagonlar yoki poyezdlarni tortib yurişga muljallangan transport vositasi. Dizel-poyezdlar, turbopoyezdlar, elektrpoyezdlar tarkibiga kiradigan motorli vagonlar hamda avtodrezina va motodrezinalar ham L. vazifasini ötaydi. Lekin motorli vagonlar va drezinalarda yölovçilar va yuk taşiş uçun örinlar va joylar böladi. Umuman t.y.dagi barça tortiş vositalari L. hisoblanadi. Dastlabki L. 19-a. boşida Buyuk Britaniyada, keyinçalik (1834) Rossiyada (parovoz) yasalgan va deyarli 1 a. mobaynidat.y.da yagona tortiş vositasi hisoblangan. 20-a. boşida parovozlarni ança takomillaşgan teplovoz va elektrovoz siqib çiqara boşladi.
Bajaradigan işiga qarab, L.lar magistral va sanoat L.lariga bulinadi. Magistral L.lar umumiy foydalaniladigan t.y.da, sanoat L.lari esa z-dlar, konlar, şaxtalar, quriliş maydonlari va b.da işlatiladi. Magistral L.ning yuk taşiydigan va yölovçi taşiydigan poyezdlarni tortiş uçun, manevr qiliş (poyezdlar tuziş), vagonlarning örnini almaştiriş uçun muljallangan xillari bor. L. ensiz va enli izlarda yuriş uçun xam möljallab işlab çiqariladi.
Birlamçi energiya manbai turiga qarab, L. issiklik va elektr L.lariga bölinadi. Issiklik L.lari — parovoz, teplovoz, motovoz, gaz-turbovoz. Bularda energiya işlab çiqaradigan alohida (xususiy) kuç qurilmasi böladi. Elektr L.lari kontakli va akkumulya-torli elektrovozlardan iborat. Parovozni buğ maşinasi, teplovoz va motovozni inki yonuv dvigatel, gaz-turbovozni gaz turbinasi, elektrovoz va elektr poyezdni elektr dvigateli va akkumulyator harakatlantiradi. Asosiy L.lardan taşqari har xil aralaş L.lar ham bor: dizel-elektrovozlar, teplovozlar, kontaktli-akkumulyatorli elektrovozlar va b. (bular unçalik keng tarqalmagan). Hozir, asosan, teplovoz va elektrovozlardan foydalaniladi, tezligi 200 km/soatdan oşadigan aviatsiya gaz turbinali turbovozlar (Angliya, Rossiya), magnit va havo yostiqli L. (tezligi 500 km/soat gaça) yaratilgan (Yaponiya), yoqilği elementlar va yadro reaktorlardan foydalanib işlaydigan energetik qurilmali L. loyihasi ustida işlar olib borilmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛОКОМОТИВ (лот. loco moveo — жойидан қузғатаман) — темир излар (т.й.)да айрим вагонлар ёки поездларни тортиб юришга мулжалланган транспорт воситаси. Дизель-поездлар, турбопоездлар, электрпоездлар таркибига кирадиган моторли вагонлар ҳамда автодрезина ва мотодрезиналар ҳам Л. вазифасини ўтайди. Лекин моторли вагонлар ва дрезиналарда йўловчилар ва юк ташиш учун ўринлар ва жойлар бўлади. Умуман т.й.даги барча тортиш воситалари Л. ҳисобланади. Дастлабки Л. 19-а. бошида Буюк Британияда, кейинчалик (1834) Россияда (паровоз) ясалган ва деярли 1 а. мобайнидат.й.да ягона тортиш воситаси ҳисобланган. 20-а. бошида паровозларни анча такомиллашган тепловоз ва электровоз сиқиб чиқара бошлади.
Бажарадиган ишига қараб, Л.лар магистрал ва саноат Л.ларига булинади. Магистрал Л.лар умумий фойдаланиладиган т.й.да, саноат Л.лари эса з-длар, конлар, шахталар, қурилиш майдонлари ва б.да ишлатилади. Магистрал Л.нинг юк ташийдиган ва йўловчи ташийдиган поездларни тортиш учун, маневр қилиш (поездлар тузиш), вагонларнинг ўрнини алмаштириш учун мулжалланган хиллари бор. Л. энсиз ва энли изларда юриш учун хам мўлжаллаб ишлаб чиқарилади.
Бирламчи энергия манбаи турига қараб, Л. иссиклик ва электр Л.ларига бўлинади. Иссиклик Л.лари — паровоз, тепловоз, мотовоз, газ-турбовоз. Буларда энергия ишлаб чиқарадиган алоҳида (хусусий) куч қурилмаси бўлади. Электр Л.лари контакли ва аккумуля-торли электровозлардан иборат. Паровозни буғ машинаси, тепловоз ва мотовозни инки ёнув двигатель, газ-турбовозни газ турбинаси, электровоз ва электр поездни электр двигатели ва аккумулятор ҳаракатлантиради. Асосий Л.лардан ташқари ҳар хил аралаш Л.лар ҳам бор: дизель-электровозлар, тепловозлар, контактли-аккумуляторли электровозлар ва б. (булар унчалик кенг тарқалмаган). Ҳозир, асосан, тепловоз ва электровозлардан фойдаланилади, тезлиги 200 км/соатдан ошадиган авиация газ турбинали турбовозлар (Англия, Россия), магнит ва ҳаво ёстиқли Л. (тезлиги 500 км/соат гача) яратилган (Япония), ёқилғи элементлар ва ядро реакторлардан фойдаланиб ишлайдиган энергетик қурилмали Л. лойиҳаси устида ишлар олиб борилмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.