Lotin Amerikasi

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 186–187-b. — ziyouz.com

Lotin Amerikasi (ispança America Latina) — Şim. Amerikaning jan. qismida, Rio-Bravodel - Norte daryosidan jan.da (Markaziy Amerika va Vest-Indiya b-n birga) va Janubiy Amerika joylaşgan mamlakatlarning umumiy nomi. Umumiy mayd. 20,5 mln. km2. L. A.da Antigua va Barbuda, Bagama Orollari, Barbodos, Beliz, Gaiti, Gvatemala, Gonduras, Grenada, Dominika, Dominikana Respublikasi, Kosta-Rika, Kuba, Meksika, Nikaragua, Panama, Salvador, Sent-Vinsent va Grenadina, Sent-Kits va Nevis, Sent-Lyusiya, Trinidad va Tobago, Yamayka, Argentina, Boliviya, Braziliya, Venesuela, Gayana, Kolumbiya, Paragvay, Peru, Surinam, Urugvay, Çili, Ekvador dav-latlari va Buyuk Britaniya, Fransiya, Niderlandiya hamda AQŞ mulklari joylaşgan. L. A. aholisi etnik tarkibi jixatidan juda xilma-xil. L. A. mamlakatlarida Yevropadan köçib borganlar va ularning avlodlari, metislar, mulatlar, indeyslar, negrlar, xitoylar, hindlar va b. yaşaydi. 18 mamlakatda davlat tili yoki rasmiy til — ispan tili, Braziliyada portugal tili, Gaitida fransuz tili, Surinamda niderland tili, qolgan mamlakatlarda ingliz tili. L. A. axrlisining köpçiligi sözlaşadigan roman tillari lotin tili negizida taşkil topganligi sababli qit'aning bu qismi «L. A.» deb ataladi.

Yevropalik istiloçilar bosib olgunlariga qadar L. A. aholisi bölgan indeys qabilalari ilk sinfiy davlatlarni vujudga keltirgan. Bu xalqlarning ayrimlari öz yozuvlarini ham ixtiro qilişgan, şuningdek astronomiya, mat. va tibbiyot fanlari sohalarida, rangli metallarga işlov beriş, töquvçilik, quriliş texnikasi, dengizçilik, tasviriy san'atda ança yutuqlarga erişişgan. 15-a.ning oxirlarida X. Kolumbning Amerika qit'asiga ilk bor borişi bir kança Yevropa mamlakatlari tomonidan L. A.ning bosib olinişini boşlab berdi. 19-a.ning boşlariga kelib uzok, vaqt davom etgan mustaqillik uçun kuraşlar deyarli barça mustamlakalarning siyosiy mustaqillikni qölga kiritişi b-n yakunlandi.

L. A.ning 26 mamlakati a'zo bölgan Lotin Amerikasi iqtisodiy sistemasi deb nomlanuvçi regional iqtisodiy taşkilot (qarorgohi Karakasda) hamda 11 mamlakat a'zo bölgan Lotin Amerikasi integratsiya assotsiatsiya (uyuşma)si deb nomlanuvçi savdo-iqtisodiy guruh (qarorgohi Montevideoda) taşkil etilgan. L. A. tabiiy resurslarga juda boy. Temir rudasi, boksit, oltin, mis, kobalt, nodir va noyob metall konlari, Atlantika okeani sohilida neft va gaz konlari bor. Tuproği va iqlim şaroitlari L. A.da qimmatbaho tropik ösimliklar, jumladan kakao, şakarqamiş, kofe, sitrus mevalar va b.ni yetiştiriş imkonini beradi. Qisman tropik va subtropik örmonlar saqlanib qolgan.

L. A.ning iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan mamlakatlari — Braziliya, Argentina va Meksika. L. A. mamlakatlari eksportining 80%ni xom aşyo tovarlari taşkil etadi, çetdan esa, asosan, tayyor mahsulot keltiriladi. Yana L. A.da joylaşgan mamlakatlarning alohida maqolalariga qarang.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛОТИН АМЕРИКАСИ (испанча America Latina) — Шим. Американинг жан. қисмида, Рио-Браводель - Норте дарёсидан жан.да (Марказий Америка ва Вест-Индия б-н бирга) ва Жанубий Америка жойлашган мамлакатларнинг умумий номи. Умумий майд. 20,5 млн. км2. Л. А.да Антигуа ва Барбуда, Багама Ороллари, Барбодос, Белиз, Гаити, Гватемала, Гондурас, Гренада, Доминика, Доминикана Республикаси, Коста-Рика, Куба, Мексика, Никарагуа, Панама, Сальвадор, Сент-Винсент ва Гренадина, Сент-Китс ва Невис, Сент-Люсия, Тринидад ва Тобаго, Ямайка, Аргентина, Боливия, Бразилия, Венесуэла, Гайана, Колумбия, Парагвай, Перу, Суринам, Уругвай, Чили, Эквадор дав-латлари ва Буюк Британия, Франция, Нидерландия ҳамда АҚШ мулклари жойлашган. Л. А. аҳолиси этник таркиби жихатидан жуда хилма-хил. Л. А. мамлакатларида Европадан кўчиб борганлар ва уларнинг авлодлари, метислар, мулатлар, индейслар, негрлар, хитойлар, ҳиндлар ва б. яшайди. 18 мамлакатда давлат тили ёки расмий тил — испан тили, Бразилияда португал тили, Гаитида француз тили, Суринамда нидерланд тили, қолган мамлакатларда инглиз тили. Л. А. ахрлисининг кўпчилиги сўзлашадиган роман тиллари лотин тили негизида ташкил топганлиги сабабли қитъанинг бу қисми «Л. А.» деб аталади.

Европалик истилочилар босиб олгунларига қадар Л. А. аҳолиси бўлган индейс қабилалари илк синфий давлатларни вужудга келтирган. Бу халқларнинг айримлари ўз ёзувларини ҳам ихтиро қилишган, шунингдек астрономия, мат. ва тиббиёт фанлари соҳаларида, рангли металларга ишлов бериш, тўқувчилик, қурилиш техникаси, денгизчилик, тасвирий санъатда анча ютуқларга эришишган. 15-а.нинг охирларида X. Колумбнинг Америка қитъасига илк бор бориши бир канча Европа мамлакатлари томонидан Л. А.нинг босиб олинишини бошлаб берди. 19-а.нинг бошларига келиб узок, вақт давом этган мустақиллик учун курашлар деярли барча мустамлакаларнинг сиёсий мустақилликни қўлга киритиши б-н якунланди.

Л. А.нинг 26 мамлакати аъзо бўлган Лотин Америкаси иқтисодий системаси деб номланувчи регионал иқтисодий ташкилот (қароргоҳи Каракасда) ҳамда 11 мамлакат аъзо бўлган Лотин Америкаси интеграция ассоциация (уюшма)си деб номланувчи савдо-иқтисодий гуруҳ (қароргоҳи Монтевидеода) ташкил этилган. Л. А. табиий ресурсларга жуда бой. Темир рудаси, боксит, олтин, мис, кобальт, нодир ва ноёб металл конлари, Атлантика океани соҳилида нефть ва газ конлари бор. Тупроғи ва иқлим шароитлари Л. А.да қимматбаҳо тропик ўсимликлар, жумладан какао, шакарқамиш, кофе, цитрус мевалар ва б.ни етиштириш имконини беради. Қисман тропик ва субтропик ўрмонлар сақланиб қолган.

Л. А.нинг иқтисодий жиҳатдан энг ривожланган мамлакатлари — Бразилия, Аргентина ва Мексика. Л. А. мамлакатлари экспортининг 80%ни хом ашё товарлари ташкил этади, четдан эса, асосан, тайёр маҳсулот келтирилади. Яна Л. А.да жойлашган мамлакатларнинг алоҳида мақолаларига қаранг.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.