Lotin Amerikasi

Lotin Amerikasi (ispança America Latina) — Amerikadagi rasmiy darajada roman tillari, avvalo Ispan tili va Portugal tili, ba'zan fransuz tili qöllanadigan mamlakat va hududlarning umumiy nomi. ÖzME'ga köra, bu mintaqa Rio-Bravo-del-Norte daryosidan janubdagi Şimoliy Amerika qismini (Markaziy Amerika va Vest-Indiya bilan birga) hamda butun Janubiy Amerikani qamraydi, umumiy maydoni 20,5 mln km². Nom roman tillarining Lotin tili negizida kelib çiqqani bilan izohlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, 2021-yilda mintaqa aholisi 661 mln kişi, ya'ni Yer aholisining qariyb 8,9 foizi bölgan.1

Lotin Amerikasiga Meksikadan Argentina va Çiligaça bölgan ispan tilli materik davlatlari, Karib havzasidagi Kuba va Dominikan Respublikasi kabi ispan tilli orol davlatlari hamda portugal tilli Braziliya kiradi. Rusça Vikipediyaga köra, köpinça fransuz tilli Gaiti va Fransuz Gvianasi ham qöşiladi, ammo Yamayka, Barbados, Bagama orollari, Beliz, Gayana kabi ingliz tilli davlatlar va niderland tilli Surinam odatda Lotin Amerikasiga kiritilmaydi. ÖzME esa kengroq yondaşib, mintaqadagi barça mustaqil davlatlar hamda Buyuk Britaniya, Fransiya, Niderlandiya va AQŞga qaraşli hududlarni sanaydi. ÖzME'ga köra, 18 mamlakatda ispan tili davlat tili hisoblanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, mintaqada Yerdagi eng uzun toğ tizimi — And toğlari, dunyodagi eng baland faol vulqonlardan biri Kotopaxi, eng baland şarşara — Anxel, eng yirik baland toğ köli Titikaka va havzasi hamda suvi böyiça eng katta daryo — Amazonka joylaşgan. Zilzila va vulqon otilişlari tez-tez uçraydi. Iqlim asosan issiq, ammo And yonbağirlarida yomğir deyarli yil böyi yoğadi, Peru va Çilining Tinç okeani sohilida esa yil davomida bir tomçi ham yoğin tuşmasligi mumkin. Lama, guanako, yalqov va nandu kabi hayvonlar faqat şu mintaqada uçraydi.

ÖzME'ga köra, Yevropa bosqiniga qadar bu yerlarda yaşagan hindu qabilalari ilk davlatlarni barpo etgan, ayrimlari öz yozuvini yaratgan, astronomiya, matematika, tibbiyot, metallga işlov beriş, töquvçilik, quriliş va tasviriy san'atda katta yutuqlarga erişgan. 15-asr oxirida Kolumbning Amerikaga kelişi bilan mintaqani Yevropa davlatlari bosib ola boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, uç asr davom etgan mustamlaka davrida mahalliy hindular, yevropalik köçmanlar, ularning avlodlari — kreollar va majburan keltirilgan afrikalik qullarning özaro ta'siri natijasida latinamerika jamiyati şakllangan. 1810–1826-yillardagi ispan mustamlakalarining mustaqillik uruşi va 1822-yilda Braziliya imperiyasining e'lon qilinişi mintaqadagi aksariyat sobiq mustamlakalarni mustaqil davlatlarga aylantirgan.

ÖzME'ga köra, aholi etnik jihatdan juda xilma-xil: yevropalik köçmanlar avlodlari, metislar, mulatlar, hindular, afrikaliklar, xitoy va hindistonliklar yaşaydi. Rusça Vikipediyaga köra, Meksika aholisi soni böyiça dunyodagi eng yirik ispan tilli davlatdir. Mintaqa neft, gaz, temir rudasi, boksit, mis, oltin va noyob metallarga boy; kakao, şakarqamiş, kofe, sitrus mevalar yetiştiriladi. ÖzME eng rivojlangan iqtisodiyotlar sifatida Braziliya, Argentina va Meksikani körsatadi. Mintaqaviy hamkorlik uçun Karakasda qarorgohi joylaşgan Lotin Amerikasi iqtisodiy tizimi va Montevideodagi Lotin Amerikasi integratsiya assotsiatsiyasi tuzilgan.