Loyqa
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 171–172-b. — ziyouz.com
Loyqa LOYQA, balçiq — 1) suv havzalaridagi juda mayda dispers zarralardan iborat loysimon çökindi. U suvning sekin oqişi natijasida daryo, kanal, suv omborlari va b. suv havzalari tubida hamda q.x. ekinlari suğorilgandan söng dalaning etak qismida yiğilib qoladi. Paydo böliş joyiga köra, kul, daryo va b. suv havzasi L.lari, tarkibiga köra esa, diatomli, radiolyariyali, ohakli va boşqa L.lar farqlanadi; 2) (tuproqşunoslikda) tuproq qattiq fazasi mexanik elementlarining diametri 0,001 — 0,002 mm dan yirik bölmagan kismi. L. toğ jinslari va ular tarkibiga kiruvçi minerallarning nuraşi, şuningdek, tuproq paydo böliş jarayonida vujudga keladi. Yotqiziqlarning tarkibi va rangiga kura, L. qizğiş, yaşilroq va b. tusda böladi. L. amalda özidan suvni deyarli utkazmaydi, lekin unda kapillyar naylar orqali suv kötara oliş xususiyati yuqori, şuningdek, kup miqdorda nam tutib qoliş, bökiş, qovuşqoklik va yopişqoqlik xossalariga ega. Quriganda esa utirib, hajmi kiçrayadi. L.da çirindi, oziq moddalar, makro- va mikroelementlar, ayniqsa, azot kup. Tuproqda L. qança köp bulsa, unga işlov beriş şunça qiyinlaşadi. L. zarraçalari tuproqning fizik va fizik-kimyoviy xossalari — singdiriş, ilaşuvçanlik, suv ötkazuvçanlik, yopişqoqlik va b.ga katta ta'sir kursatadi. Örta Osiyoning suğoriladigan dehqonçilik mintaqalari tuproqlaridagi L. mikdori turliça: yengil (qumli, qumloqi) mexanik tarkibli tuproqlarda 5—8%, yengil qumokdi yerlarda 10—12%, urtaça va oğir qumoqli yerlarda 14—22%, işlov beriş oğir bölgan soz mexanik tarkibli tuproqlarda esa 20—25% dan 30—40% gaça. Q.x. ekinlari yetiştiriladigan ötloqi, botqoqi-ötloki, ayniqsa, botkoqi, taqirli, taqir-ötloqi tuproqlarda hamda taqirlarda L.ning miqdori yuqori (20—30%). Şuning uçun bu tuproqlar suğoriş va işlov beriş ta'sirida ziçlaniş hamda qatqaloq hosil qilişga juda moyil.
Ba'zi köl va b. suv havzasining L.lari q.x. ekinlariga öğit va mineral ozuqa sifatida işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛОЙҚА, балчиқ — 1) сув ҳавзаларидаги жуда майда дисперс зарралардан иборат лойсимон чўкинди. У сувнинг секин оқиши натижасида дарё, канал, сув омборлари ва б. сув ҳавзалари тубида ҳамда қ.х. экинлари суғорилгандан сўнг даланинг этак қисмида йиғилиб қолади. Пайдо бўлиш жойига кўра, кул, дарё ва б. сув ҳавзаси Л.лари, таркибига кўра эса, диатомли, радиолярияли, оҳакли ва бошқа Л.лар фарқланади; 2) (тупроқшуносликда) тупроқ қаттиқ фазаси механик элементларининг диаметри 0,001 — 0,002 мм дан йирик бўлмаган кисми. Л. тоғ жинслари ва улар таркибига кирувчи минералларнинг нураши, шунингдек, тупроқ пайдо бўлиш жараёнида вужудга келади. Ётқизиқларнинг таркиби ва рангига кура, Л. қизғиш, яшилроқ ва б. тусда бўлади. Л. амалда ўзидан сувни деярли утказмайди, лекин унда капилляр найлар орқали сув кўтара олиш хусусияти юқори, шунингдек, куп миқдорда нам тутиб қолиш, бўкиш, қовушқоклик ва ёпишқоқлик хоссаларига эга. Қуриганда эса утириб, ҳажми кичраяди. Л.да чиринди, озиқ моддалар, макро- ва микроэлементлар, айниқса, азот куп. Тупроқда Л. қанча кўп булса, унга ишлов бериш шунча қийинлашади. Л. заррачалари тупроқнинг физик ва физик-кимёвий хоссалари — сингдириш, илашувчанлик, сув ўтказувчанлик, ёпишқоқлик ва б.га катта таъсир курсатади. Ўрта Осиёнинг суғориладиган деҳқончилик минтақалари тупроқларидаги Л. микдори турлича: енгил (қумли, қумлоқи) механик таркибли тупроқларда 5—8%, енгил қумокди ерларда 10—12%, уртача ва оғир қумоқли ерларда 14—22%, ишлов бериш оғир бўлган соз механик таркибли тупроқларда эса 20—25% дан 30—40% гача. Қ.х. экинлари етиштириладиган ўтлоқи, ботқоқи-ўтлоки, айниқса, боткоқи, тақирли, тақир-ўтлоқи тупроқларда ҳамда тақирларда Л.нинг миқдори юқори (20—30%). Шунинг учун бу тупроқлар суғориш ва ишлов бериш таъсирида зичланиш ҳамда қатқалоқ ҳосил қилишга жуда мойил.
Баъзи кўл ва б. сув ҳавзасининг Л.лари қ.х. экинларига ўғит ва минерал озуқа сифатида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.