Lyossimon yotqiziqlar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 95–96-b. — ziyouz.com
Lyossimon yotqiziqlar - mayda (0,05 — 0,001 mm) çangeimon hamda loyqa zarralardan tuzilgan böş çökindi toğ jinslari. Ba'zan tarkibida turli kattalikdagi mineral bölaklar (qum, şağal toşlar) böladi. Paydo bölişiga qarab, asosan, eol, prolyu-vial, allyuvial, delyuvial, flyuviglyatsial, elyuvial tiplarga bölinadi. Bu jinslar (eol lyossimon jinslardan boşqa) Özbekistonning toğ, toğ oldi qamda tekislik hududlarida uçraydi.
Eol va prolyuvial jinslar ba'zan, avval lyoss holatida bölib, keyinçalik suğoriş namlanişdan lyosega xos asosiy (q. Lyoss) xususiyatlarining (ğovaklilik, çökuvçanlikning kamay-işi, hajm oğirligining oşişi va b.) özgarişi natijasida lyossimon jinslarga aylangan bölişi mumkin. Eolning qalinligi 0,10—15 m, pro-lyuvialniki 0,5—100 m. Allyuvial lyossimon jinslarning qalinligi 0,25— 15 m. Delyuvial lyossimon jinslar yomğir, qor suvlarining nuraş mate-riallarini toğ yon bağirlariga oqizib tuşib yotqizişdan hosil böladi. Ka-linligi 0,25—10 m.
Elyuvial lyossimon jinslar tub toğ jinslari (granit, granodiorit, gil, qumtoş, ohaktoş va b.)ning nuraşi va nuraş materiallarining öz joyida qolib, qayta-qayta nuraşi natijasida şakllanadi. Qalinligi 0,10— 2 m böladi.
Flyuviglyatsial lyossimon jinslar toğ yuqori mintaqalarida uçraydi. Bu xil jinslar muz qatlamlari erib, toğ jinslarining tarqalişi, ezilişi, maydalanişi tufayli paydo bölgan mayda çang zarralarini oqizib qulay joylarga yotqizişdan hosil böladi. Ularning qalinligi 0,10—3 m. Özbekiston hududidagi lyossimon jinslarning qalinligi, tarkibi, xossasi va xususiyatlari yaxşi örganilgan.
Q.: Lyoss
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛЁССИМОН ЁТҚИЗИҚЛАР - майда (0,05 — 0,001 мм) чангеимон ҳамда лойқа зарралардан тузилган бўш чўкинди тоғ жинслари. Баъзан таркибида турли катталикдаги минерал бўлаклар (қум, шағал тошлар) бўлади. Пайдо бўлишига қараб, асосан, эол, пролю-виал, аллювиал, делювиал, флювигляциал, элювиал типларга бўлинади. Бу жинслар (эол лёссимон жинслардан бошқа) Ўзбекистоннинг тоғ, тоғ олди қамда текислик ҳудудларида учрайди.
Эол ва пролювиал жинслар баъзан, аввал лёсс ҳолатида бўлиб, кейинчалик суғориш намланишдан лёсега хос асосий (қ. Лёсс) хусусиятларининг (ғоваклилик, чўкувчанликнинг камай-иши, ҳажм оғирлигининг ошиши ва б.) ўзгариши натижасида лёссимон жинсларга айланган бўлиши мумкин. Эолнинг қалинлиги 0,10—15 м, про-лювиалники 0,5—100 м. Аллювиал лёссимон жинсларнинг қалинлиги 0,25— 15 м. Делювиал лёссимон жинслар ёмғир, қор сувларининг нураш мате-риалларини тоғ ён бағирларига оқизиб тушиб ётқизишдан ҳосил бўлади. Ка-линлиги 0,25—10 м.
Элювиал лёссимон жинслар туб тоғ жинслари (гранит, гранодиорит, гил, қумтош, оҳактош ва б.)нинг нураши ва нураш материалларининг ўз жойида қолиб, қайта-қайта нураши натижасида шаклланади. Қалинлиги 0,10— 2 м бўлади.
Флювигляциал лёссимон жинслар тоғ юқори минтақаларида учрайди. Бу хил жинслар муз қатламлари эриб, тоғ жинсларининг тарқалиши, эзилиши, майдаланиши туфайли пайдо бўлган майда чанг зарраларини оқизиб қулай жойларга ётқизишдан ҳосил бўлади. Уларнинг қалинлиги 0,10—3 м. Ўзбекистон ҳудудидаги лёссимон жинсларнинг қалинлиги, таркиби, хоссаси ва хусусиятлари яхши ўрганилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.