Madaniy yaylov
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 48-b. — ziyouz.com
Madaniy yaylov — mahsuldor öt qoplamini östiriş, yaylov maydonini maxsus tayyorlaş va jihozlaş yöli b-n melioratsiyalangan ötloqlarda barpo qilingan yaylov. Tabiiy-xöjalik şaroitlariga köra, 2 turdagi M.ya. taşkil etiladi: qisqa muddatli (5—6 y.lik) va uzok, muddatli yoki uzok, yillar (7— 10 y. va undan ortiq)ga möljallangan yaylov.
M.ya. dastavval çorvaçilik soxasi yaxşi rivojlangan mamlakatlarda — Gollandiya, Daniya, Şvetsiya, Angliya, AQŞ, Yangi Zelandiyada 19-a.ning oxirlaridan boşlangan. 1980-y.lardan Özbekistonda Toşkent viloyatidagi «Qizil şalola», «Erkin», «Oqqörğon», Samarqand viloyatidagi Uluğbek nomli, Andijon viloyatidagi «Savay» xöjaliklarida sigirlarni yayratib boqiş uçun uzoq yillarga möljallangan M.ya.lar taşkil etilgan.
Tabiiy ötloqzorlar asosida M.ya. yaratiş uçun yaylov barpo etiladigan yerni tekislaş, yaylovni suv b-n ta'minlaş va bu yaylovlarga organik va mineral öğitlarni mö'tadil ravişda qöllaş taşkil etiladi. Agar yaylov öti siyrak bölsa, kuz faslida dukkakli va boşoqli ösimliklar uruği sepiladi.
M.ya. taşkil qilişda yetarli tabiiy yoğinlardan foydalaniş yoki yomğirlatib sugorişni taşkil etgan holda har 100 yoki 200 boş soğin sigir uçun möljallab ajratilgan maydon (100 boş sigirga 7,5 ga) sim tösiqlar b-n bir neça mayda (taxm. 30 ta) paykallarga bölinadi. Paykal maydoni molning boş soni, mahsuldorligi va yaylovga ekilgan ozuqabop ekinlarning hosildorligiga qarab aniqlanadi. 1 kun ötlatişga möljallangan paykalning eni (100 boş sigir uçun) 50—60 m, u ikki yonidan 25 volt kuçlanişiga ega bölgan elektr toki ötkazilgan sim tösiqlar b-n öraladi. Odatda, har paykalda sigirlar 1 kun ötlatilsa, paykal maydonini hisoblaşda yaylovning hosildorligi va 1 kunda örtaça 10—15 kg sut beradigan sigirlarning 50—60 kg kök massa iste'mol qilişi nazarda tutiladi.
M.ya.lar taşkil etiş ötloqlardan foydalaniş samaradorligini oşiradi, çorva mahsuldorligini köpaytirib, mastit va tuyoq kasalliklarini kamaytiradi (q. Yaylov).
Ad.h Hamroqulov P., Karibayev K., Qişloq xöjalik hayvonlarini oziqlantiriş, T., 1999; Mamasol iyev I. M.vab., Özbekistondagi madaniy yaylovlarda ozuqa yetiştirişni jadallaştiriş texnologiyasiga doyr tavsiyalar, T., 1990.
Rözimat Hamroqulov.
Q.: Yaylov
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАДАНИЙ ЯЙЛОВ — маҳсулдор ўт қопламини ўстириш, яйлов майдонини махсус тайёрлаш ва жиҳозлаш йўли б-н мелиорацияланган ўтлоқларда барпо қилинган яйлов. Табиий-хўжалик шароитларига кўра, 2 турдаги М.я. ташкил этилади: қисқа муддатли (5—6 й.лик) ва узок, муддатли ёки узок, йиллар (7— 10 й. ва ундан ортиқ)га мўлжалланган яйлов.
М.я. даставвал чорвачилик сохаси яхши ривожланган мамлакатларда — Голландия, Дания, Швеция, Англия, АҚШ, Янги Зеландияда 19-а.нинг охирларидан бошланган. 1980-й.лардан Ўзбекистонда Тошкент вилоятидаги «Қизил шалола», «Эркин», «Оққўрғон», Самарқанд вилоятидаги Улуғбек номли, Андижон вилоятидаги «Савай» хўжаликларида сигирларни яйратиб боқиш учун узоқ йилларга мўлжалланган М.я.лар ташкил этилган.
Табиий ўтлоқзорлар асосида М.я. яратиш учун яйлов барпо этиладиган ерни текислаш, яйловни сув б-н таъминлаш ва бу яйловларга органик ва минерал ўғитларни мўътадил равишда қўллаш ташкил этилади. Агар яйлов ўти сийрак бўлса, куз фаслида дуккакли ва бошоқли ўсимликлар уруғи сепилади.
М.я. ташкил қилишда етарли табиий ёғинлардан фойдаланиш ёки ёмғирлатиб сугоришни ташкил этган ҳолда ҳар 100 ёки 200 бош соғин сигир учун мўлжаллаб ажратилган майдон (100 бош сигирга 7,5 га) сим тўсиқлар б-н бир неча майда (тахм. 30 та) пайкалларга бўлинади. Пайкал майдони молнинг бош сони, маҳсулдорлиги ва яйловга экилган озуқабоп экинларнинг ҳосилдорлигига қараб аниқланади. 1 кун ўтлатишга мўлжалланган пайкалнинг эни (100 бош сигир учун) 50—60 м, у икки ёнидан 25 вольт кучланишига эга бўлган электр токи ўтказилган сим тўсиқлар б-н ўралади. Одатда, ҳар пайкалда сигирлар 1 кун ўтлатилса, пайкал майдонини ҳисоблашда яйловнинг ҳосилдорлиги ва 1 кунда ўртача 10—15 кг сут берадиган сигирларнинг 50—60 кг кўк масса истеъмол қилиши назарда тутилади.
М.я.лар ташкил этиш ўтлоқлардан фойдаланиш самарадорлигини оширади, чорва маҳсулдорлигини кўпайтириб, мастит ва туёқ касалликларини камайтиради (қ. Яйлов).
Ад.ҳ Ҳамроқулов P., Карибаев К., Қишлоқ хўжалик ҳайвонларини озиқлантириш, Т., 1999; Мамасол иев И. М.ваб., Ўзбекистондаги маданий яйловларда озуқа етиштиришни жадаллаштириш технологиясига дойр тавсиялар, Т., 1990.
Рўзимат Ҳамроқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.