Mafkura
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 307-b. — ziyouz.com
Mafkura (arab. — fikrlar majmui) — muayyan ijtimoiy guruh, qatlam, millat, jamiyat, davlatning manfaatlari, orzulari, maqsadlari ifodalangan qaraşlar va ularni amalga oşiriş tizimi. Unda manfaatlari ifodalanayotgan guruh va qatlamlarning ötmişi, bugungi kuni va istiqboli öz ifodasini topadi. M. har qanday jamiyat hayotida zarur. Insoniyat tarixida turli-tuman M.lar bölgan. Turli xalqlar va ijtimoiy kuçlarning ğoyaviy rahnamolari, mutafakkir va arboblari özlarining manfaat va mak,sadlaridan kelib çiqib mafkuraviy ta'limot va dasturlar işlab çiqqanlar. Har qanday M. jamiyatda yangi paydo bölgan ijtimoiysiyosiy kuçlarning talab-ehtiyojlari, maqsadlarini ifoda etuvçi yangi ğoyaviy tizim si-fatida vujudga keladi va, asosan, qu-yidagi vazifalarni öz oldiga qöyadi: muayyan ğoyani odamlarning ongiga va ruhiyatiga singdiriş; aholining turli guruhlarini birlaştiriş; közlangan maqsad va niyatlarga erişiş uçun odamlarni safarbar etiş; ularni ma'naviyruhiy rağbatlantiriş; aholini, ayniqsa, yoş avlodni ğoyaviy tarbiyalaş va mafkuraviy immunitetni şakllantiriş; boşqa mafkuraviy va ğoyaviy ta'sirlardan himoya qiliş va ş.k. M. muayyan falsafiy, diniy ta'limotlar asosida yaratiladi, ma'lum ilmiy qaraşlar, axloqiy tamoyillarga tayanadi. M. öz mohiyati va ta'sir kuçiga köra, jamiyatni birlaştirişi yoki uni bir-biriga qarama-qarşi taraflarga bölib yuborişi, davlatning jahondagi obrö va mavqeini oşirişi yoki tuşirişi, xalqlarni yuksaklikka kötarişi yoki tanazzulga du-çor etişi mumkin. Yuksak maqsadlar, bunyodkor ğoyalarga asoslangan M. ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga turtki böladi, ma'naviyatnn yuksaltiradi, insonlarni uluğvor işlarga safarbar etadi. Ozodlik, erkinlik, mustaqillik, tinçlik, hamkorlik ğoyalari asosida şakllangan, ezgu maqsadlarga xizmat qiladigan M. bunyodkorlik xususi-yatiga ega böladi. Hukmronlik, mustabidlik, tajovuzkor, bosqinçilik, ekstremistik, aqidaparastlik ğoyalari asosida şakllangan, millat va xa-lkdarni asoratga soladigan M. vayronkorlik xususiyatiga egadir.
M.ning diniy, dunyoviy, milliy, siyosiy va b. körinişlari bor. Aksari-yat rivojlangan mamlakatlar xalqdari erkinlik, adolat, qonun, inson huquqlari, millatlararo hamjihatlik, diniy bağrikenglik kabi ğoyalarga asoslangan M.ga tayanmoqda. Yana q. Milliy mafkura.
Ad.: Karimov I.A., Özbekiston: milliy istiklol, iqtisod, siyosat, mafkura, 1-j., T., 1996; Barkamol avlod orzusi, T., 1999.
Hiyom Nazarov.
Q.: Milliy mafkura
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАФКУРА (араб. — фикрлар мажмуи) — муайян ижтимоий гуруҳ, қатлам, миллат, жамият, давлатнинг манфаатлари, орзулари, мақсадлари ифодаланган қарашлар ва уларни амалга ошириш тизими. Унда манфаатлари ифодаланаётган гуруҳ ва қатламларнинг ўтмиши, бугунги куни ва истиқболи ўз ифодасини топади. М. ҳар қандай жамият ҳаётида зарур. Инсоният тарихида турли-туман М.лар бўлган. Турли халқлар ва ижтимоий кучларнинг ғоявий раҳнамолари, мутафаккир ва арбоблари ўзларининг манфаат ва мак,садларидан келиб чиқиб мафкуравий таълимот ва дастурлар ишлаб чиққанлар. Ҳар қандай М. жамиятда янги пайдо бўлган ижтимоийсиёсий кучларнинг талаб-эҳтиёжлари, мақсадларини ифода этувчи янги ғоявий тизим си-фатида вужудга келади ва, асосан, қу-йидаги вазифаларни ўз олдига қўяди: муайян ғояни одамларнинг онгига ва руҳиятига сингдириш; аҳолининг турли гуруҳларини бирлаштириш; кўзланган мақсад ва ниятларга эришиш учун одамларни сафарбар этиш; уларни маънавийруҳий рағбатлантириш; аҳолини, айниқса, ёш авлодни ғоявий тарбиялаш ва мафкуравий иммунитетни шакллантириш; бошқа мафкуравий ва ғоявий таъсирлардан ҳимоя қилиш ва ш.к. М. муайян фалсафий, диний таълимотлар асосида яратилади, маълум илмий қарашлар, ахлоқий тамойилларга таянади. М. ўз моҳияти ва таъсир кучига кўра, жамиятни бирлаштириши ёки уни бир-бирига қарама-қарши тарафларга бўлиб юбориши, давлатнинг жаҳондаги обрў ва мавқеини ошириши ёки тушириши, халқларни юксакликка кўтариши ёки таназзулга ду-чор этиши мумкин. Юксак мақсадлар, бунёдкор ғояларга асосланган М. ижтимоий-иқтисодий тараққиётга туртки бўлади, маънавиятнн юксалтиради, инсонларни улуғвор ишларга сафарбар этади. Озодлик, эркинлик, мустақиллик, тинчлик, ҳамкорлик ғоялари асосида шаклланган, эзгу мақсадларга хизмат қиладиган М. бунёдкорлик хусуси-ятига эга бўлади. Ҳукмронлик, мустабидлик, тажовузкор, босқинчилик, экстремистик, ақидапарастлик ғоялари асосида шаклланган, миллат ва ха-лкдарни асоратга соладиган М. вайронкорлик хусусиятига эгадир.
М.нинг диний, дунёвий, миллий, сиёсий ва б. кўринишлари бор. Аксари-ят ривожланган мамлакатлар халқдари эркинлик, адолат, қонун, инсон ҳуқуқлари, миллатлараро ҳамжиҳатлик, диний бағрикенглик каби ғояларга асосланган М.га таянмоқда. Яна қ. Миллий мафкура.
Ад.: Каримов И.А., Ўзбекистон: миллий истиклол, иқтисод, сиёсат, мафкура, 1-ж., Т., 1996; Баркамол авлод орзуси, Т., 1999.
Ҳиём Назаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.