Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Magellan

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 15–16-b. — ziyouz.com

    Magellan MAGELLAN, Magalyayniş Fernan (taxm. 1470, Portugaliya — 1521.27.4, Maktan o., Fillipin) — portugaliyalik dengizçi sayyoh. M. ekspeditsiyasi birinçi dunyo aylana suzişni amalga oşirdi. 1505—12 y.larda portugallar ekspeditsiyasida qatnaşib ikki marta (1509-11) Malakkagaça borgan. M. Lissabonga qaytgaç, 1517 y. Ispaniyaga ötib, Molukka orollariga ğarbiy yöl b-n suzib boriş töğrisidagi özi işlab çiqqan loyihani Ispaniya qiroliga taqdim qildi. 1519—21 y.larda 5 kemadan iborat Ispaniya ekspeditsiyasi (265 odam)ga boşliq etib tayinlangaç, 1519 y. 20 sent.da Sanlukarde Barrameda bandargohidan (Ispaniya) yölga çiqadi va 1520 y. yanv.da La-Plataning dengiziga quyiliş yeriga yetib boradi. Fev.da janubga suzişni davom ettirib noma'lum yerning 2000 km dan ziyod sohilini (M. u joylarni Patagoniya deb atagan) közdan keçirdi. M. 1520 y. mart oyida San-Xulian buxtasida 3 kemada kötarilgan isyonni bostirdi va öşa yerda qişlab, 1520 y. avg.da 4 kemada suzişda davom etdi. Kemalar Olovli Yer oroli b-n materik oraliğidagi böğoz (keyinçalik M. nomiga qöyilgan) orqali ötib noma'lum okeanga çiqdi. M. hamroxlari keyinroq uni Tinç okean deb atagan. Töxtovsiz qariyib 17 ming km masofani ötib, avval Mariana orollariga, söngra Filippin orollariga yetib borişdi. M. Maktan o.da mahalliy xalq b-n töqnaşuvda öldirildi. M. hamrohlari Tinç okean orqali ğarbga suzib, Afrikaning jan. orqali faqat bitta «Viktoriya» kemasida (X. S. Elkano qömondonligida) 1522 y. Ispaniyaga qaytib, dunyo aylana suzişni yakunladilar. Bu ekspeditsiya Yerning şarsimonligini amalda uzil-kesil isbotladi, yagona Dunyo okeani mavjudligini, Yer yuzasining köp qismi suv b-n qoplanganligini körsatdi.

    Ad.: Pigafetta A., Puteşestviye Magellana, per, s ital., M., 1950; Magidoviç I. P., Magidoviç V. I., Oçerki po istorii geografiçeskix otkritiy, 3 izd., M., 1983.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    МАГЕЛЛАН, Магальяйниш Фернан (тахм. 1470, Португалия — 1521.27.4, Мактан о., Филлипин) — португалиялик денгизчи сайёҳ. М. экспедицияси биринчи дунё айлана сузишни амалга оширди. 1505—12 й.ларда португаллар экспедициясида қатнашиб икки марта (1509-11) Малаккагача борган. М. Лиссабонга қайтгач, 1517 й. Испанияга ўтиб, Молукка оролларига ғарбий йўл б-н сузиб бориш тўғрисидаги ўзи ишлаб чиққан лойиҳани Испания қиролига тақдим қилди. 1519—21 й.ларда 5 кемадан иборат Испания экспедицияси (265 одам)га бошлиқ этиб тайинлангач, 1519 й. 20 сент.да Санлукарде Баррамеда бандаргоҳидан (Испания) йўлга чиқади ва 1520 й. янв.да Ла-Платанинг денгизига қуйилиш ерига етиб боради. Фев.да жанубга сузишни давом эттириб номаълум ернинг 2000 км дан зиёд соҳилини (М. у жойларни Патагония деб атаган) кўздан кечирди. М. 1520 й. март ойида Сан-Хулиан бухтасида 3 кемада кўтарилган исённи бостирди ва ўша ерда қишлаб, 1520 й. авг.да 4 кемада сузишда давом этди. Кемалар Оловли Ер ороли б-н материк оралиғидаги бўғоз (кейинчалик М. номига қўйилган) орқали ўтиб номаълум океанга чиқди. М. ҳамрохлари кейинроқ уни Тинч океан деб атаган. Тўхтовсиз қарийиб 17 минг км масофани ўтиб, аввал Мариана оролларига, сўнгра Филиппин оролларига етиб боришди. М. Мактан о.да маҳаллий халқ б-н тўқнашувда ўлдирилди. М. ҳамроҳлари Тинч океан орқали ғарбга сузиб, Африканинг жан. орқали фақат битта «Виктория» кемасида (X. С. Элкано қўмондонлигида) 1522 й. Испанияга қайтиб, дунё айлана сузишни якунладилар. Бу экспедиция Ернинг шарсимонлигини амалда узил-кесил исботлади, ягона Дунё океани мавжудлигини, Ер юзасининг кўп қисми сув б-н қопланганлигини кўрсатди.

    Ад.: Пигафетта А., Путешествие Магеллана, пер, с итал., М., 1950; Магидович И. П., Магидович В. И., Очерки по истории географических открытий, 3 изд., М., 1983.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.