Magmatizm
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18-b. — ziyouz.com
Magmatizm — magmaning suyulişi, uning evolyutsiyasi, harakati, boşqa qattiq jinslar b-n özaro ta'siri va qotişini öz içiga olgan jarayonlar majmui. M. Yerning çuqur qismidagi faol harakatlarning eng muhim körinişlaridan biri. Tektonik harakatlar xarakterining özgarişi b-n M. tipi ham özgaradi, geologik tarixga va Yer pöstining u yoki bu strukturasiga boğliqligiga qarab geosinklinal, platforma, okeanik va tektonikmagmatik faol körinişlarga bölinadi. M.ning qanday çuqurlikda joylaşganligi (qotiş şaroitlari)ga qarab abissal, gipabissal, subvulkan, yuza joylaşgan (vulkanizm) M., tarkibiga qarab öta asosli, asosli örtaça, nordon va işqorli (q. Magmatik toğ jinslari) turlari farq qilinadi.
«Yangi global tektonika» konsepsiyasiga muvofiq M., asosan, litosfera plitalarining özaro harakati zonasida, ularning ikki tomonga suriliş (riftlar) joyida va issiklik oqimining yuqoriga kötariliş zonasida intensiv rivojlanadi. Hoz. geologik davrda M. Tinç okeanning vulkanik halqasida, okean örtaliq tizmalarida, Afrika va Örta dengiz atrofi rift zonalarida rivojlangan. M. b-n turli-tuman foydali kazilma konlarining paydo bölişi boğliq.
Ad:. Abdullayev X. M., Magmatizm i orudeneniye Sredney Azii, Sobr.soç. (v 5ti t., t. 5), T.,1965; Xamrabayev I. X., Magmatizm i postmagmatiçeskiye protsessi v Zapadnom Uzbekistane, T., 1958.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАГМАТИЗМ — магманинг суюлиши, унинг эволюцияси, ҳаракати, бошқа қаттиқ жинслар б-н ўзаро таъсири ва қотишини ўз ичига олган жараёнлар мажмуи. М. Ернинг чуқур қисмидаги фаол ҳаракатларнинг энг муҳим кўринишларидан бири. Тектоник ҳаракатлар характерининг ўзгариши б-н М. типи ҳам ўзгаради, геологик тарихга ва Ер пўстининг у ёки бу структурасига боғлиқлигига қараб геосинклиналь, платформа, океаник ва тектоникмагматик фаол кўринишларга бўлинади. М.нинг қандай чуқурликда жойлашганлиги (қотиш шароитлари)га қараб абиссал, гипабиссал, субвулкан, юза жойлашган (вулканизм) М., таркибига қараб ўта асосли, асосли ўртача, нордон ва ишқорли (қ. Магматик тоғ жинслари) турлари фарқ қилинади.
«Янги глобал тектоника» концепциясига мувофиқ М., асосан, литосфера плиталарининг ўзаро ҳаракати зонасида, уларнинг икки томонга сурилиш (рифтлар) жойида ва иссиклик оқимининг юқорига кўтарилиш зонасида интенсив ривожланади. Ҳоз. геологик даврда М. Тинч океаннинг вулканик ҳалқасида, океан ўрталиқ тизмаларида, Африка ва Ўрта денгиз атрофи рифт зоналарида ривожланган. М. б-н турли-туман фойдали казилма конларининг пайдо бўлиши боғлиқ.
Ад:. Абдуллаев X. М., Магматизм и оруденение Средней Азии, Собр.соч. (в 5ти т., т. 5), Т.,1965; Хамрабаев И. X., Магматизм и постмагматические процессы в Западном Узбекистане, Т., 1958.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.