Magnit maydon
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 29-b. — ziyouz.com
Magnit maydon — harakatlanayotgan elektr zaryadlarga va magnit momenpiş jismlarga ta'sir qiladigan kuç maydoni. M. Faradey birinçi marta 1845 y.da fanga kiritgan. U elektr özaro ta'sirlar ham, magnit özaro ta'sirlar ham yagona moddiy maydon yordamida amalga oşadi, deb hisoblagan. Elektromagnit maydonning klassik nazariyasini J. Maksvell yaratgan (1873). Özgaruvçi M. m. özgaruvçi elektr maydon b-n uzviy boğlangan. M. m. harakatdagi elektrlangan jismlar, elektr tokli ötkazgiçlar va magnitlangan jismlar atrofida hosil böladi (rayemga q.). Elektr toki hosil qiladigan M. m. Bio— Savar — Laplas qonuniga, M. m. ning elektr tokiga ta'siri esa Amper qonunita asosan aniqlanadi.
M.m. mikrodunyo hodisalarida, kosmik obyektlarda ham kuzatiladi. Mikrodunyo hodisalaridagi M.m., asosan, barça zarralarning magnit momentga ega bölişligiga, harakatlanuvçi elektr zaryadiga M. m. körsatadigan ta'sirga boğliq. Bular esa moddalardagi paramagnetizm, diamagnetizm, ferromagnetizm, antiferromagnetizm, magnit rezonans, magnitooptika hodisalari, Faradey effekti kabi hodisalarni yuzaga keltiradi.
Harakatlanuvçi elektr zaryadi M. m. da tekis aylanma (vint çiziği böyiça) harakat qiladi. M.m.ning ayrim joylarida elektr zaryadlarning harakat yönalişi qarama-qarşisiga özgarişi mumkin. M. m.ning bunday joylari magnit közgular deyiladi. M. m. ta'sirida atom içidagi elektronlar qöşimça harakat qiladi. Atomning nurlanişi M. m. ta'sirida özgaradi (q. Zeyeman effekti). Jismda tarqaluvçi yoruğlikning qutblaniş tekisligi M. m. ta'sirida ma'lum burçakka buriladi (Faradey effekti). Yer, Quyoş singari köpgina moddiy sistemalar M. m. ga ega. Quyoş doğlari kuçli M. m. b-n boğlangan. Quyoşdagi özgarişlar natijasida Yer M. m.ning kuçli ğalayonlanişi — magnit böronlari hosil buladi. Kosmosni özlaştiriş, yadrolarni sintez qiliş, plazma fizikasi va b. sohalardagi fan va texnika masalalari M. m. ni örganiş b-n boğliq. M. m., asosan, kuçeiz (500 Gs), örtaça (500 Gs dan 40 kGs gaça), kuçli (40 kGs dan 1 MGs gaça) va öta kuçli (1 MGs dan yuqori) xillarga bölinadi. Kuçsiz va örtaça M. m.dan elektronika, elektrotexnika radiotexnikada, şuningdek, 500 Gs dan 40 kGs gaça bölgan M. m.dan zaryadli zarralar tezlatkiçlari, Vilson kamerasi, pufakli kamera, mass-spektrometr kabi kurilmalarda foydalaniladi. Kuçli va öta kuçli M. m., asosan, qattiq
jismlar fizikasida, ferromagnetizm va antiferromagnetizm xossalarini örganişda, magnitogidrodinamik generator va b.da işlatiladi. Kuçeiz va örtaça M.m. doimiy magnitlar, elektr magnitlar, öta ötkazuvçi magnitlar, solenoidlar (elektr toki utkazgiçi) yordamida, kuçli M. m. yönaltirilgan portlatiş usulida olinadi (oxirgi usulda mis quvur içida oldindan kuçli impulyeli M. m. hosil qilinadi va u kuçli portlaşning radial bosimiga duç«r qilinadi).
Ad.: Parsell E., Elektriçestvo i magnetizm [per. s angl.], M., 1971; Landau L. D., L i f ş i s Ye. M., Teoriya polya, 6 izd., M., 1973 [Teoretiçeskaya fizika, t.2|.
Q.: Zeyeman effekti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАГНИТ МАЙДОН — ҳаракатланаётган электр зарядларга ва магнит моменпиш жисмларга таъсир қиладиган куч майдони. М. Фарадей биринчи марта 1845 й.да фанга киритган. У электр ўзаро таъсирлар ҳам, магнит ўзаро таъсирлар ҳам ягона моддий майдон ёрдамида амалга ошади, деб ҳисоблаган. Электромагнит майдоннинг классик назариясини Ж. Максвелл яратган (1873). Ўзгарувчи М. м. ўзгарувчи электр майдон б-н узвий боғланган. М. м. ҳаракатдаги электрланган жисмлар, электр токли ўтказгичлар ва магнитланган жисмлар атрофида ҳосил бўлади (раемга қ.). Электр токи ҳосил қиладиган М. м. Био— Савар — Лаплас қонунига, М. м. нинг электр токига таъсири эса Ампер қонунита асосан аниқланади.
М.м. микродунё ҳодисаларида, космик объектларда ҳам кузатилади. Микродунё ҳодисаларидаги М.м., асосан, барча зарраларнинг магнит моментга эга бўлишлигига, ҳаракатланувчи электр зарядига М. м. кўрсатадиган таъсирга боғлиқ. Булар эса моддалардаги парамагнетизм, диамагнетизм, ферромагнетизм, антиферромагнетизм, магнит резонанс, магнитооптика ҳодисалари, Фарадей эффекти каби ҳодисаларни юзага келтиради.
Ҳаракатланувчи электр заряди М. м. да текис айланма (винт чизиғи бўйича) ҳаракат қилади. М.м.нинг айрим жойларида электр зарядларнинг ҳаракат йўналиши қарама-қаршисига ўзгариши мумкин. М. м.нинг бундай жойлари магнит кўзгулар дейилади. М. м. таъсирида атом ичидаги электронлар қўшимча ҳаракат қилади. Атомнинг нурланиши М. м. таъсирида ўзгаради (қ. Зееман эффекти). Жисмда тарқалувчи ёруғликнинг қутбланиш текислиги М. м. таъсирида маълум бурчакка бурилади (Фарадей эффекти). Ер, Қуёш сингари кўпгина моддий системалар М. м. га эга. Қуёш доғлари кучли М. м. б-н боғланган. Қуёшдаги ўзгаришлар натижасида Ер М. м.нинг кучли ғалаёнланиши — магнит бўронлари ҳосил булади. Космосни ўзлаштириш, ядроларни синтез қилиш, плазма физикаси ва б. соҳалардаги фан ва техника масалалари М. м. ни ўрганиш б-н боғлиқ. М. м., асосан, кучеиз (500 Гс), ўртача (500 Гс дан 40 кГс гача), кучли (40 кГс дан 1 МГс гача) ва ўта кучли (1 МГс дан юқори) хилларга бўлинади. Кучсиз ва ўртача М. м.дан электроника, электротехника радиотехникада, шунингдек, 500 Гс дан 40 кГс гача бўлган М. м.дан зарядли зарралар тезлаткичлари, Вильсон камераси, пуфакли камера, масс-спектрометр каби курилмаларда фойдаланилади. Кучли ва ўта кучли М. м., асосан, қаттиқ
жисмлар физикасида, ферромагнетизм ва антиферромагнетизм хоссаларини ўрганишда, магнитогидродинамик генератор ва б.да ишлатилади. Кучеиз ва ўртача М.м. доимий магнитлар, электр магнитлар, ўта ўтказувчи магнитлар, соленоидлар (электр токи утказгичи) ёрдамида, кучли М. м. йўналтирилган портлатиш усулида олинади (охирги усулда мис қувур ичида олдиндан кучли импульели М. м. ҳосил қилинади ва у кучли портлашнинг радиал босимига дуч«р қилинади).
Ад.: Парселл Э., Электричество и магнетизм [пер. с англ.], М., 1971; Ландау Л. Д., Л и ф ш и ц Е. М., Теория поля, 6 изд., М., 1973 [Теоретическая физика, т.2|.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.