Mahalliy sanoat
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 354–355-b. — ziyouz.com
Mahalliy sanoat - mahalliy xom aşyo resurslaridan mahalliy ehtiyojlarni krndirişga möljallangan xalq iste'mol mollari işlab çiqaradigan sanoat tarmoqlari majmui. Uning tarkibida qora metallurgiya, kimyo va neft kimyosi, maşinasozlik va metallga işlov beriş, yoğoçni qayta işlaş sanoati, mebel sanoati, quriliş materiallari, şişa va çinni-fayans, yengil sanoat va oziq-ovqat sanoati korxonalari, xalq hunarmandçiligining zardözlik, tikuvçilik, töquvçilik, piçoqçilik, badiiy kaştaçilik (sözana, gulkörpa, çoyşab, zardevol, palak, kirpeç), döppidözlik, öymakorlik, miskarlik, zargarlik, kandakorlik, rixtagarlik, kulollik, milliy çolğu asboblari yasaş, kosibçilik va b. tarmoqlari kiradi. Odatda, turli kiçik i.ç. korxonalarini, ayniqsa, kiçik şaharlar va yirik qişloklarda taşkil etiş b-n M.s. sanoat markazlaridan uzokda joylaşgan hududlarda sanoat i.ç.ni rivojlantiradi, xunarmandlar, işsizlar, mahalliy aholini, pensionerlarni va b. mehnat qobiliyati çeklangan aholi toifalarini unumli mehnatga jalb etadi, mahsulot çiqariş uçun çetdan keltiriladigan xom aşyo b-n birga mahalliy xom aşyo resurslari, materiallar, sanoat va q.x. işlab çiqarişi çiqindilarini işlatadi.
M.s. xilma-xil iste'mol tovarlari va sanoat maqsadlaridagi mahsulotlar işlab çiqaradi. Özbekistonda M.s. 20- a. boşlaridan hunarmandlar va kosiblar şirkatlari körinişida şakllandi. 1934—92 y.larda Respublika Mahalliy sanoat vazirligi (1994—97 y.larda «Mahalliy sanoat» davlat korporatsiyasi) işladi. Şahar va şaharçalarda kattakiçik xususiy hamda jamoa korxonalari, qöşma korxonalar, aksiyadorlik jamiyatlari faoliyat körsatadi. M.s. korxonalarida 280 dan köproq nomda madaniy, ma-işiy, xöjalik mollari işlab çiqariladi.
Tarmoqdagi yirik korxonalar — Şaxrixon, Kosonsoy va Urgut şo-yi töqiş, Bekoboddagi «Metallist», Çustdagi milliy piçoqlar z-dlari, Toşkent, Andijon va Şahrisabz badiiy buyumlar f-kalari, Buxoro «Zardöz», Toşkent «Yodgorlik», Rişton, Şahrisabz kulolçilik aksiyadorlik jamiyatlari, termos işlab çiqaruvçi Özbekiston-Xitoy qöşma korxonasi va b.
Milliy kaştaçilik buyumlar i 8 ta ixtisoslaşgan korxonalarda işlab çiqariladi, ularning eng yiriklari — Toşkent, Andijon, Çuyet, Namangan va Qaşqadaryo badiiy buyumlar f-kalaridir. Milliy gaz lama (Marğilon, Oltiariqda qölda töqilgan xonatlaslar, Kitobda beqasam) işlab çiqariladi. G i l a m töqiş mahalliy hunarmandçilikning eng rivojlangan va keng yoyilgan tarmoqlaridan biridir. Qölda töqilgan gilam va paloslarda mahalliy uslub va badiiy uslublar saqlanib kelmoqda. Çuyet badiiy buyumlar f-kasi va Toşkent kasanaçilik f-kalari uyda işlaydigan işçilardan foydştanişga ixtisoslaşgan. Tarmoqda nodir metallar, toşlar va sintetik materiallar (sun'iy kristallar) asosida mahsulotlar işlab çiqaradigan «Fonon» ilmiy i.ç. birlaşmasi, Toşkent ş.dagi bir neça zargarlik korxonalari faoliyat körsatadi. Tarmoq mahsulotlarining muayyan qismi eksport qilinadi.
Özbekiston Respublikasi Prezidentining 1997 y. 15 avg.dagi «Mahalliy sanoatni boşqarişni takomillaştiriş töğrisida» farmoniga köra,
M.s.ni boşqarişni yanada takomillaştiriş, xususiylaştirişni çuqurlaştiriş, raqobatçilik muhitini vujudga keltiriş va b. maqsadlarida Respublika viloyatlari va Toşkent ş.da «Mahalliy sanoat» hududiy işlab çiqarişsavdo aksiyadorlik kompaniyalari taşkil etildi (yana q. Badiiy sanoat).
Nuriddin Musayev.
Q.: Badiiy sanoat
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАҲАЛЛИЙ САНОАТ - маҳаллий хом ашё ресурсларидан маҳаллий эҳтиёжларни крндиришга мўлжалланган халқ истеъмол моллари ишлаб чиқарадиган саноат тармоқлари мажмуи. Унинг таркибида қора металлургия, кимё ва нефть кимёси, машинасозлик ва металлга ишлов бериш, ёғочни қайта ишлаш саноати, мебель саноати, қурилиш материаллари, шиша ва чинни-фаянс, енгил саноат ва озиқ-овқат саноати корхоналари, халқ ҳунармандчилигининг зардўзлик, тикувчилик, тўқувчилик, пичоқчилик, бадиий каштачилик (сўзана, гулкўрпа, чойшаб, зардевол, палак, кирпеч), дўппидўзлик, ўймакорлик, мискарлик, заргарлик, кандакорлик, рихтагарлик, кулоллик, миллий чолғу асбоблари ясаш, косибчилик ва б. тармоқлари киради. Одатда, турли кичик и.ч. корхоналарини, айниқса, кичик шаҳарлар ва йирик қишлокларда ташкил этиш б-н М.с. саноат марказларидан узокда жойлашган ҳудудларда саноат и.ч.ни ривожлантиради, хунармандлар, ишсизлар, маҳаллий аҳолини, пенсионерларни ва б. меҳнат қобилияти чекланган аҳоли тоифаларини унумли меҳнатга жалб этади, маҳсулот чиқариш учун четдан келтириладиган хом ашё б-н бирга маҳаллий хом ашё ресурслари, материаллар, саноат ва қ.х. ишлаб чиқариши чиқиндиларини ишлатади.
М.с. хилма-хил истеъмол товарлари ва саноат мақсадларидаги маҳсулотлар ишлаб чиқаради. Ўзбекистонда М.с. 20- а. бошларидан ҳунармандлар ва косиблар ширкатлари кўринишида шаклланди. 1934—92 й.ларда Республика Маҳаллий саноат вазирлиги (1994—97 й.ларда «Маҳаллий саноат» давлат корпорацияси) ишлади. Шаҳар ва шаҳарчаларда каттакичик хусусий ҳамда жамоа корхоналари, қўшма корхоналар, акциядорлик жамиятлари фаолият кўрсатади. М.с. корхоналарида 280 дан кўпроқ номда маданий, ма-иший, хўжалик моллари ишлаб чиқарилади.
Тармоқдаги йирик корхоналар — Шахрихон, Косонсой ва Ургут шо-йи тўқиш, Бекободдаги «Металлист», Чустдаги миллий пичоқлар з-длари, Тошкент, Андижон ва Шаҳрисабз бадиий буюмлар ф-калари, Бухоро «Зардўз», Тошкент «Ёдгорлик», Риштон, Шаҳрисабз кулолчилик акциядорлик жамиятлари, термос ишлаб чиқарувчи Ўзбекистон-Хитой қўшма корхонаси ва б.
Миллий каштачилик буюмлар и 8 та ихтисослашган корхоналарда ишлаб чиқарилади, уларнинг энг йириклари — Тошкент, Андижон, Чует, Наманган ва Қашқадарё бадиий буюмлар ф-каларидир. Миллий газ лама (Марғилон, Олтиариқда қўлда тўқилган хонатласлар, Китобда беқасам) ишлаб чиқарилади. Г и л а м тўқиш маҳаллий ҳунармандчиликнинг энг ривожланган ва кенг ёйилган тармоқларидан биридир. Қўлда тўқилган гилам ва палосларда маҳаллий услуб ва бадиий услублар сақланиб келмоқда. Чует бадиий буюмлар ф-каси ва Тошкент касаначилик ф-калари уйда ишлайдиган ишчилардан фойдштанишга ихтисослашган. Тармоқда нодир металлар, тошлар ва синтетик материаллар (сунъий кристаллар) асосида маҳсулотлар ишлаб чиқарадиган «Фонон» илмий и.ч. бирлашмаси, Тошкент ш.даги бир неча заргарлик корхоналари фаолият кўрсатади. Тармоқ маҳсулотларининг муайян қисми экспорт қилинади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 1997 й. 15 авг.даги «Маҳаллий саноатни бошқаришни такомиллаштириш тўғрисида» фармонига кўра,
М.с.ни бошқаришни янада такомиллаштириш, хусусийлаштиришни чуқурлаштириш, рақобатчилик муҳитини вужудга келтириш ва б. мақсадларида Республика вилоятлари ва Тошкент ш.да «Маҳаллий саноат» ҳудудий ишлаб чиқаришсавдо акциядорлик компаниялари ташкил этилди (яна қ. Бадиий саноат).
Нуриддин Мусаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.