Mahdiy Sulton ibn Baxtiyor Sulton ibn Xizrxon
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 359-b. — ziyouz.com
Mahdiy Sulton ibn Baxtiyor Sulton ibn Xizrxon (? — 1511) — şayboniylardan. Şayboniyxonnutt jiyani, Muhammad Şayboniyxon Yassi va Sabronni olgaç, Movarounnaxrga yuriş qilişdan avval turli viloyatlarga tarqab ketgan şayboniy sultonlar qatori M.s. va Hamza sulton(uning akasi) ni öz bayroği ostiga çaqirtirgan (1495). M.s. temuriylar qöl ostidagi Qoraköl viloyati hokimi edi. Taxm. 1492—93 y.larda M.s. va Hamza sulton Şayboniyxonni tark etib temuriylardan Sulton Mahmud Mirzo xizmatida bölganlar. 1495 y. ular Hisordan Andijonga Bobur xuzuriga kelişgan. Temuriylarning taxt uçun kuraşida qatnaşganlar. 1495 y. M.s. Şeroz va Kanboy atrofidan Sulton Ali Mirzodan qoçib Samarqandga kelgan. 1498 y. Boburning Ahmad Tanbalga qarşi kuraşida unga M.s. va Hamza sultonlar yordam berişgan. 1500 y. Şayboniyxon b-n birga Boburga qarşi Samarqandni olişda qatnaşişgan. Movarounnaxr şayboniylar kul ostiga utgaç, Şayboniyxon M.s.ga Çağoniyon va Hamza sultonga Hisor viloyatini bergan (1503).
1509 y. oxirida Şayboniyxon Daşti Qipçoqqa qozoq xoni Qosimxonga qarşi yuriş qilgan, biroq şayboniy sultonlarning in-tizomsizligi oqibatida mağlubiyatga uçragan, şu tufayli u M.s. va Hamza sultonlardan Hisorni tortib olgan va ularning örniga Ubay-dulla sultonni tayinlagan. Bu şayboniy sultonlarning noroziligiga sabab bölgan. 1510 y. Marv yaqinida Şayboniyxon şoh Ismoil /b-n jang qilib mağlubiyatga uçraganida köpgina şayboniy sultonlar qatori M.s. ham unda iştirok etmagan. 1511 y. Bobur Ismoil I dan harbiy yordam olib Hisori Şodmon, Qunduz va Bağlonga hokimlik qilayotgan M.s. va Hamza sultonlarga qarşi yuriş qilgan va asir olingan, M.s. va Hamza sultonlar qatl etilgan.
Ad.: Mirza Muxammad Xaydar, Tarix-i Raşidi, T., 1996; Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982; Baburname, T., 1993.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАҲДИЙ СУЛТОН ибн Бахтиёр Султон ибн Хизрхон (? — 1511) — шайбонийлардан. Шайбонийхоннутт жияни, Муҳаммад Шайбонийхон Ясси ва Сабронни олгач, Мовароуннахрга юриш қилишдан аввал турли вилоятларга тарқаб кетган шайбоний султонлар қатори М.с. ва Ҳамза султон(унинг акаси) ни ўз байроғи остига чақиртирган (1495). М.с. темурийлар қўл остидаги Қоракўл вилояти ҳокими эди. Тахм. 1492—93 й.ларда М.с. ва Ҳамза султон Шайбонийхонни тарк этиб темурийлардан Султон Маҳмуд Мирзо хизматида бўлганлар. 1495 й. улар Ҳисордан Андижонга Бобур хузурига келишган. Темурийларнинг тахт учун курашида қатнашганлар. 1495 й. М.с. Шероз ва Канбой атрофидан Султон Али Мирзодан қочиб Самарқандга келган. 1498 й. Бобурнинг Аҳмад Танбалга қарши курашида унга М.с. ва Ҳамза султонлар ёрдам беришган. 1500 й. Шайбонийхон б-н бирга Бобурга қарши Самарқандни олишда қатнашишган. Мовароуннахр шайбонийлар кул остига утгач, Шайбонийхон М.с.га Чағониён ва Ҳамза султонга Ҳисор вилоятини берган (1503).
1509 й. охирида Шайбонийхон Дашти Қипчоққа қозоқ хони Қосимхонга қарши юриш қилган, бироқ шайбоний султонларнинг ин-тизомсизлиги оқибатида мағлубиятга учраган, шу туфайли у М.с. ва Ҳамза султонлардан Ҳисорни тортиб олган ва уларнинг ўрнига Убай-дулла султонни тайинлаган. Бу шайбоний султонларнинг норозилигига сабаб бўлган. 1510 й. Марв яқинида Шайбонийхон шоҳ Исмоил /б-н жанг қилиб мағлубиятга учраганида кўпгина шайбоний султонлар қатори М.с. ҳам унда иштирок этмаган. 1511 й. Бобур Исмоил I дан ҳарбий ёрдам олиб Ҳисори Шодмон, Қундуз ва Бағлонга ҳокимлик қилаётган М.с. ва Ҳамза султонларга қарши юриш қилган ва асир олинган, М.с. ва Ҳамза султонлар қатл этилган.
Ад.: Мирза Мухаммад Хайдар, Тарих-и Рашиди, Т., 1996; Ахмедов Б. А., История Балха, Т., 1982; Бабурнаме, Т., 1993.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.