Mahmud Torobiy qözğoloni
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 363–364-b. — ziyouz.com
Mahmud Torobiy qözğoloni — Buxoroda möğullar zulmiga qarşi kötarilgan xalq harakati (1238). Harbiy rahbari — Mahmud Torobiy, ğoyaviy mafkuraçisi — Şamsuddin Mahbubiy. Çiğatoy ulusida möğullar istibdodi ostida ezilgan va zulmidan töygan mahalliy aholi qözğolon kötarişga bir neça marta xarakat qilgan. Buxorodan 20 km ğarbdagi Torob qişloği (hoz. Buxoro viloyati Jondor tumani hududi) da boşlangan qözğolon bu kuraşning çöqqisi hisoblanadi. Torob qişloği va uning atrofidagi dehqonlar va hunarmandlar majlislarida özaro kengaşib, möğullar zulmiga qarşi oçiq kuraş boşlaşga qaror qilganlar. Qözğolonçilar Maxmud Torobiy boşçiligida Buxoroga yurişdi va şahardagi Malik Sanjar qasri (1206 y.da Buxoroda kötarilgan qözğolon rahbari qurdirgan) ni egallab, uni özlariga qarorgoh qilib olişdi. Ular safiga köplab tarafdorlar va maslakdoşlar kelib qöşilgan. Torobiyning opasi ham qözğolonning faol iştirokçilaridan biri bölib, bu tabib va duoxon ayol öz mardligi, kuç-ğayrati, jasorati va duşmanga nafrati b-n qözğolonçilar orasida alohida ajralib turgan. Juvayniynçng yozişiça, yirik tasavvuf şayxi va aqoid ulamosi Şamsuddin Mahbubiy qözğolonçilarning ğoyaviy rahnamosi sifatida qöşin va xalq örtasida katta taşviqot işlarini olib borgan. Ular möğul bosqinçilari va ular xizmatiga ötgan mahalliy ma'murlarni öldirib, mol-mulkini beva-beçoralarga taqsimlab berişgan. Buxoro butunlay qözğolonçilar qöliga ötgan. Mahmud Torobiy Robia saroyiga joylaşib, sulton qilib kötarilgan, boş sadr Burhoniddin uning talabi b-n Şamsuddin Mahbubiyni şahar sadri etib tayinlagan. Möğul qöşinlari va bosqinçilari bu paytda Karmanaga qoçib, şoşilinç kuç töplay boşlaganlar. Qözğolonni bostiriş uçun Karmanadan yuborilgan möğul qöşinlari Buxoro atrofida tormor keltirilgan, jangda 10 ming möğul askari öldirilgan. Qözğolonçilar möğullarni quvib, Karmanagaça borganlar. Biroq bu jangda Mahmud Torobiy va Şamsuddin Mahbubiy ham halok bölişgan. Qözğolonga Mahmud Torobiyning 2 ukasi: Muhammad va Ali rahbarlik qilganlar. Möğullar ularga qarşi Eldiz Nöyon va Çekan Qurçi boşliq yangi kuçlarni taşlaşgan. Karmana yaqinidagi Raboti Malik (hoz. Navoiy tumani markazi Malik rabot)da bölgan şiddatli jangda qözğolonçilar mağlubiyatga uçragan, ulardan 20 ming kişi, jumladan, Muhammad hamda Ali ham halok bölgan. Qözğolon şafqatsizlarça bostirilgan. Möğullar Buxoroga kirib, şahar va uning atrofidagi kişilarni talaşga va öldirişga kirişgan. Xöjandda turgan Maxmud Yalavoçning bu yerga kelişi b-n Buxorodagi qirğin töxtatilgan. U talangan va vayron etilgan şahardan heç qanday soliq yiğib ,bölmasligiga Çiğatoynn işontira olgan. M.T.q. mağlubiyatga uçrasa ham, u izsiz ketmagan. Möğul ma'murlari endilikda mahalliy aholi b-n ehtiyotkorona munosabatda bölib, ölpon va soliqlarni kamaytirişgan. Ma'lum muddat turli özboşimçaliklarga çek qöyilgan. Çiğatoy ulusini möğul xoqon (qoon)lari nomidan bo-şqargan Mahmud Yalavoç va uning öğli Mas'ud Yalavoç bu paytda ham xoqonlar manfaatini közlaydigan, ham mahalliy xalqqa xayrixoh nozik siyosatni yuritişgan.
Ad.: Buxoro Şarq durdonasi, T., 1997; Tataromongoli v Azii i Yevrope, M., 1970.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАҲМУД ТОРОБИЙ ҚЎЗҒОЛОНИ — Бухорода мўғуллар зулмига қарши кўтарилган халқ ҳаракати (1238). Ҳарбий раҳбари — Маҳмуд Торобий, ғоявий мафкурачиси — Шамсуддин Маҳбубий. Чиғатой улусида мўғуллар истибдоди остида эзилган ва зулмидан тўйган маҳаллий аҳоли қўзғолон кўтаришга бир неча марта харакат қилган. Бухородан 20 км ғарбдаги Тороб қишлоғи (ҳоз. Бухоро вилояти Жондор тумани ҳудуди) да бошланган қўзғолон бу курашнинг чўққиси ҳисобланади. Тороб қишлоғи ва унинг атрофидаги деҳқонлар ва ҳунармандлар мажлисларида ўзаро кенгашиб, мўғуллар зулмига қарши очиқ кураш бошлашга қарор қилганлар. Қўзғолончилар Махмуд Торобий бошчилигида Бухорога юришди ва шаҳардаги Малик Санжар қасри (1206 й.да Бухорода кўтарилган қўзғолон раҳбари қурдирган) ни эгаллаб, уни ўзларига қароргоҳ қилиб олишди. Улар сафига кўплаб тарафдорлар ва маслакдошлар келиб қўшилган. Торобийнинг опаси ҳам қўзғолоннинг фаол иштирокчиларидан бири бўлиб, бу табиб ва дуохон аёл ўз мардлиги, куч-ғайрати, жасорати ва душманга нафрати б-н қўзғолончилар орасида алоҳида ажралиб турган. Жувайнийнчнг ёзишича, йирик тасаввуф шайхи ва ақоид уламоси Шамсуддин Маҳбубий қўзғолончиларнинг ғоявий раҳнамоси сифатида қўшин ва халқ ўртасида катта ташвиқот ишларини олиб борган. Улар мўғул босқинчилари ва улар хизматига ўтган маҳаллий маъмурларни ўлдириб, мол-мулкини бева-бечораларга тақсимлаб беришган. Бухоро бутунлай қўзғолончилар қўлига ўтган. Маҳмуд Торобий Робиа саройига жойлашиб, султон қилиб кўтарилган, бош садр Бурҳониддин унинг талаби б-н Шамсуддин Маҳбубийни шаҳар садри этиб тайинлаган. Мўғул қўшинлари ва босқинчилари бу пайтда Карманага қочиб, шошилинч куч тўплай бошлаганлар. Қўзғолонни бостириш учун Карманадан юборилган мўғул қўшинлари Бухоро атрофида тормор келтирилган, жангда 10 минг мўғул аскари ўлдирилган. Қўзғолончилар мўғулларни қувиб, Карманагача борганлар. Бироқ бу жангда Маҳмуд Торобий ва Шамсуддин Маҳбубий ҳам ҳалок бўлишган. Қўзғолонга Маҳмуд Торобийнинг 2 укаси: Муҳаммад ва Али раҳбарлик қилганлар. Мўғуллар уларга қарши Элдиз Нўён ва Чекан Қурчи бошлиқ янги кучларни ташлашган. Кармана яқинидаги Работи Малик (ҳоз. Навоий тумани маркази Малик работ)да бўлган щиддатли жангда қўзғолончилар мағлубиятга учраган, улардан 20 минг киши, жумладан, Муҳаммад ҳамда Али ҳам ҳалок бўлган. Қўзғолон шафқатсизларча бостирилган. Мўғуллар Бухорога кириб, шаҳар ва унинг атрофидаги кишиларни талашга ва ўлдиришга киришган. Хўжандда турган Махмуд Ялавочнинг бу ерга келиши б-н Бухородаги қирғин тўхтатилган. У таланган ва вайрон этилган шаҳардан ҳеч қандай солиқ йиғиб ,бўлмаслигига Чиғатойнн ишонтира олган. М.Т.қ. мағлубиятга учраса ҳам, у изсиз кетмаган. Мўғул маъмурлари эндиликда маҳаллий аҳоли б-н эҳтиёткорона муносабатда бўлиб, ўлпон ва солиқларни камайтиришган. Маълум муддат турли ўзбошимчаликларга чек қўйилган. Чиғатой улусини мўғул хоқон (қоон)лари номидан бо-шқарган Маҳмуд Ялавоч ва унинг ўғли Масъуд Ялавоч бу пайтда ҳам хоқонлар манфаатини кўзлайдиган, ҳам маҳаллий халққа хайрихоҳ нозик сиёсатни юритишган.
Ад.: Бухоро Шарқ дурдонаси, Т., 1997; Татаромонголы в Азии и Европе, М., 1970.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.