Mahmud Yalavoç
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 364–365-b. — ziyouz.com
Mahmud Yalavoç MAHMUD YALAVOÇ, Mahmud Xorazmiy (?— 1254, Pekin) — Çingizxon xizmatida bölgan xorazmlik savdogar. Çingizxon tomonidan Muhammad Xorazmşoh huzuriga elçi bölib kelganligi uçun yalavoç (elçi) laqabi b-n maşhur. M. Ya. qoraxitoylar xizmatida ham bölgan (1211). Çingizxon savdo-sotiqqa katta e'tibor berib, karvon yöllarining bexatarligini ta'minlaş b-n birga musulmon savdogarlariga hurmati baland bölgan. Şu tufayli Möğulistonga kelib savdo qilganlar orasida Buxoro, Samarqand, Ötror, Xöjand kabi şaharlardan kelganlar köpçilikni taşkil qilgan.
Ular orasida Mahmud ham bölgan. 1218 y. bahorida Çingizxon uni buxorolik Alixöja (Ali xoçje), ötrorlik Yusuf Jahongir (Yusufu-Jyanke) hamroxligida Muhammad Xorazmşoh saroyiga elçi (yalavoç) qilib yuborgan. Safar oldidan Çingizxon ularga katta miqdorda sovğasalomlar va öz maktubini topşiradi. Maktubda Çingizxon Xorazmşohni «öğlimdek yaxşi köraman» deb ta'kidlab uni itoatga çaqirgan. M. Ya. boşçiligidagi elçilar Buxoroda Muhammad Xorazmşoh b-n uçraşib, unga Çingizxonning sovğalar va maktubini topşirganlar. Xorazmşoh mak-tubni öqigaç, bironta söz aytmay, kelgan elçilarni kuzatib qöyişni buyurgan.
Möğullar istilosidan söng M. Ya. Xöjandga köçib kelib, bir neça vaqt Çingizxon nomidan Movarounnaxrni idora qilgan, viloyatlarni boşqarişda bosqoqpşk mansabini joriy etgan. Şunga kura, u yiğilgan soliqlarni Çiğatoyxoyaga emas, balki töğridan töğri Çingizxon saroyiga yuborib turgan. Bu hol Çiğatoyga yoqmas edi, çunki otasi unga suyurğol qilib bergan hududga M. Ya. hokimlik qilgan joylar ham kirar edi. Bundan taşqari, Çiğatoy budda diniga e'tiqod qilgani tufayli M.Ya.ning islom diniga qattiq amal qilib, buzil gan şahar va uy-joylarni, iqtisodiy va madaniy hayotni tiklaşiga, maktab va madrasalar qurilişiga katta e'tibor berişiga qarşi bölgan.
Şu tufayli Çiğatoy M.Ya.dan qutuliş yölini axtarib, fursat poylagan. 1227 y. M.Ya.ni qöllab-quvvatlab turgan Çingizxon vafot etgan. 1238 y. Buxoroda Mahmud Torobiy qözğoloni bölgan. Çiğatoy qözğolonda M.Ya.ni aybdor deb topib, uni javobgarlikka tortiş uçun Xitoyga jönatgan.
Xitoy manbalarida M.Ya.ni Torobiy qözğolonining sababçisi sifatida javobgarlikka tortilgani yoki tortilmagani haqida ma'lumot yöq. Yuan sulolasi tarixida körsatilişiça, Öqtoyxon hukmronligining sönggi yili, ya'ni 1241 y. 10-oyida M. Ya.ga Xitoy aholisining ma'muriy işlarini boşqariş vazifasi yuklatilgan. Guyukxon (1246—48) va Munke (1251 — 59) davrida ham M. Ya. yuqori lavozimni saqlab qolgan. Xususan, 1251 y. u Pekin ş.ga hokim etib tayinlangan. Xitoy manbalarida M. Ya. Ğarbiy ölkalar (Örta Osiyo va Şarqiy Turki-ston)ni boşqaruvçi boş nozir sifatida eslatib ötilgan. M, Ya. Pekinga qisqa muddat hokimlik qilgan bölsada, şahar qurilişi va obodonçiligi yölida katta işlarni amalga oşirgan va unga köplab turkistonliklarni jalb qilgan.
M. Ya. ning kiçik öğli Alibek (? — 1281) Şarqiy Turkistonning Ili viloyati hokimi etib tayinlangan. Xubilay möğullar uluğ qooni etib tayinlanganda (1260) u markaziy ördaga çaqirtirilib, davlat işlariga jalb etilgan. 1267 y. — maslahatçi, 1272 y. öng qöl vazir etib tayinlangan. Şunda unga Xenan ölkasining ma'muriy işlar boşliği vazifasi topşirilgan. 1276 y. u Jyangxuey ölkalari hokimi etib tayinlangan. Biroq 1281 y. boşida Alibek tuhmat balosiga uçrab, xoqon amriga xiyonat qilganlikda ay-blanib qatl etilgan.
Ad.: Sagdullayev A. va b., Özbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti, 1qism, T., 2000.
Abdulahad Xöjayev,
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАҲМУД ЯЛАВОЧ, Маҳмуд Хоразмий (?— 1254, Пекин) — Чингизхон хизматида бўлган хоразмлик савдогар. Чингизхон томонидан Муҳаммад Хоразмшоҳ ҳузурига элчи бўлиб келганлиги учун ялавоч (элчи) лақаби б-н машҳур. М. Я. қорахитойлар хизматида ҳам бўлган (1211). Чингизхон савдо-сотиққа катта эътибор бериб, карвон йўлларининг бехатарлигини таъминлаш б-н бирга мусулмон савдогарларига ҳурмати баланд бўлган. Шу туфайли Мўғулистонга келиб савдо қилганлар орасида Бухоро, Самарқанд, Ўтрор, Хўжанд каби шаҳарлардан келганлар кўпчиликни ташкил қилган.
Улар орасида Маҳмуд ҳам бўлган. 1218 й. баҳорида Чингизхон уни бухоролик Алихўжа (Али хочжэ), ўтрорлик Юсуф Жаҳонгир (Юсуфу-Жянкэ) ҳамрохлигида Муҳаммад Хоразмшоҳ саройига элчи (ялавоч) қилиб юборган. Сафар олдидан Чингизхон уларга катта миқдорда совғасаломлар ва ўз мактубини топширади. Мактубда Чингизхон Хоразмшоҳни «ўғлимдек яхши кўраман» деб таъкидлаб уни итоатга чақирган. М. Я. бошчилигидаги элчилар Бухорода Муҳаммад Хоразмшоҳ б-н учрашиб, унга Чингизхоннинг совғалар ва мактубини топширганлар. Хоразмшоҳ мак-тубни ўқигач, биронта сўз айтмай, келган элчиларни кузатиб қўйишни буюрган.
Мўғуллар истилосидан сўнг М. Я. Хўжандга кўчиб келиб, бир неча вақт Чингизхон номидан Мовароуннахрни идора қилган, вилоятларни бошқаришда босқоқпшк мансабини жорий этган. Шунга кура, у йиғилган солиқларни Чиғатойхояга эмас, балки тўғридан тўғри Чингизхон саройига юбориб турган. Бу ҳол Чиғатойга ёқмас эди, чунки отаси унга суюрғол қилиб берган ҳудудга М. Я. ҳокимлик қилган жойлар ҳам кирар эди. Бундан ташқари, Чиғатой будда динига эътиқод қилгани туфайли М.Я.нинг ислом динига қаттиқ амал қилиб, бузил ган шаҳар ва уй-жойларни, иқтисодий ва маданий ҳаётни тиклашига, мактаб ва мадрасалар қурилишига катта эътибор беришига қарши бўлган.
Шу туфайли Чиғатой М.Я.дан қутулиш йўлини ахтариб, фурсат пойлаган. 1227 й. М.Я.ни қўллаб-қувватлаб турган Чингизхон вафот этган. 1238 й. Бухорода Маҳмуд Торобий қўзғолони бўлган. Чиғатой қўзғолонда М.Я.ни айбдор деб топиб, уни жавобгарликка тортиш учун Хитойга жўнатган.
Хитой манбаларида М.Я.ни Торобий қўзғолонининг сабабчиси сифатида жавобгарликка тортилгани ёки тортилмагани ҳақида маълумот йўқ. Юан сулоласи тарихида кўрсатилишича, Ўқтойхон ҳукмронлигининг сўнгги йили, яъни 1241 й. 10-ойида М. Я.га Хитой аҳолисининг маъмурий ишларини бошқариш вазифаси юклатилган. Гуюкхон (1246—48) ва Мункэ (1251 — 59) даврида ҳам М. Я. юқори лавозимни сақлаб қолган. Хусусан, 1251 й. у Пекин ш.га ҳоким этиб тайинланган. Хитой манбаларида М. Я. Ғарбий ўлкалар (Ўрта Осиё ва Шарқий Турки-стон)ни бошқарувчи бош нозир сифатида эслатиб ўтилган. М, Я. Пекинга қисқа муддат ҳокимлик қилган бўлсада, шаҳар қурилиши ва ободончилиги йўлида катта ишларни амалга оширган ва унга кўплаб туркистонликларни жалб қилган.
М. Я. нинг кичик ўғли Алибек (? — 1281) Шарқий Туркистоннинг Или вилояти ҳокими этиб тайинланган. Хубилай мўғуллар улуғ қоони этиб тайинланганда (1260) у марказий ўрдага чақиртирилиб, давлат ишларига жалб этилган. 1267 й. — маслаҳатчи, 1272 й. ўнг қўл вазир этиб тайинланган. Шунда унга Хэнан ўлкасининг маъмурий ишлар бошлиғи вазифаси топширилган. 1276 й. у Жянгхуэй ўлкалари ҳокими этиб тайинланган. Бироқ 1281 й. бошида Алибек туҳмат балосига учраб, хоқон амрига хиёнат қилганликда ай-бланиб қатл этилган.
Ад.: Сагдуллаев А. ва б., Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти, 1қисм, Т., 2000.
Абдулаҳад Хўжаев,
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.