Majdiddin Muhammad
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 68–69-b. — ziyouz.com
Majdiddin Muhammad MAJDIDDIN MUHAMMAD, Xoja Majdiddin Muhammad Xavofiy (? — 1494 y. avg.) — Husayn Boyqaro davlatining yirik mansabdor şaxslaridan biri, vazir (1487—1490). Otasi Ğiyosiddin Pir Ahmad Xavofiy Hirotda Şohruşing vaziri (1417—47) bölgan. M.M. Abu Said davrida oddiy mirza, söngra Husayn Boyqaroning jiyani Mirzo Muhammad Sultonning vaziri bölgan. Sulton Husayn Boyqaro undan M. M.ni sörab olib, parvonaçi mansabiga ötqazgan (1472), M. M. saroy va mamlakatdagi işlar xususida sultonga axborot berar, qabul qilingan qarorlarni yozib olar va öz muhrini sulton muhri b-n yonma-yon qöyardi; şu tufayli hukmdorlarning noibi (örin-bosari) hisoblangan. Biroq M. M. b-n Alişerbekning özaro munosabatlari murakkab edi. Buning ustiga saroy vazirlari Nizomulmulk va Xoja Afzaliddin Muhammadlar M. M.ga qarşi fitna qözğatib, uni sultonga qoralay boşlab, M. M.ni 60 ming dinor tölaşga majbur etişgan. U parvonaçi mansabini saqlab qolgan, biroq devon işlariga aralaşmasligi lozim bölgan (1478 y.). 1487 y. Alişerbek Astrobod hokimi etib tayinlangaç, M. M. devon işlariga yana aralaşa boşlagan, dastlabiga u ma'lum hokimiyatga ega bölmagan. Xazina böşab qolib, sultonga 2 tuman pul zarur bölib qolganda M. M. sultonga nafaqat 2 tuman balki 2000 tumanni ham osonlik b-n topişi mumkinligini aytadi. Ertasi kuni M. M.ga keng vakolatlar beriladi: unga hukmdor nomidan muhr bosiş, barça ariza va şikoyatlarni körib çiqiş huquqi beriladi. M. M. «saltanat va podşohlikning işonçli kişisi» unvoniga ega bölgan. Amaldorlar poraxörliklari uçun javobgarlikka tortilgan va qisqa mudsat içida ulardan 2000 tuman pul töplab olingan.
Alişerbek 1490 y. Hirotga qaytgaç,M. M.ning ta'siri zaiflaşa boşlagan. Balxda Darveşali qözğolon kötarganligi haqidagi xabar Hirotga yetib kelganda, sulton Husayn Boyqaro davlat manfaatlarini közlab, M. M.ni vaktinça hokimiyatdan çetlaştiradi. M. M.ni barlos beklari, maşhur sufiy şoir Abdurahmon Jomiy qöllabquvvatlaydi.
M. M. barlos beklari yordamida sulton qabuliga kirişga muvaffaq böladi, u hukmdorga 20 ming dinor peşkaş qiladi, lekin oradan bir neça kun ötgaç, barlos beklari va M. M. hibsgaolinadi. M. M. barça gunoxlarni öz böyniga olgan. Uning mol-mulki taftiş qilinganda heç kim kutmagan nodir, qimmatbaho buyumlar topilgan. M. M. bir qança tölov şartnomalarga imzo çekkaç, ozod qilingan. M. M. farangilar (yevropaliklar) karvoni b-n Kirmonga qoçadi, u yerdan Makkaga, haj ziyoratiga jönaydi, biroq manzilga yeta olmaydi, yölda, Arabistondagi Tobuk degan yerda vafot etadi.
Ad.: Bartold V. V., t. II çast II, Soçineniya, M., 1964; Boburnoma, T., 1989.
Turğun Fayziyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАЖДИДДИН МУҲАММАД, Хожа Маждиддин Муҳаммад Хавофий (? — 1494 й. авг.) — Ҳусайн Бойқаро давлатининг йирик мансабдор шахсларидан бири, вазир (1487—1490). Отаси Ғиёсиддин Пир Аҳмад Хавофий Ҳиротда Шоҳрушинг вазири (1417—47) бўлган. М.М. Абу Саид даврида оддий мирза, сўнгра Ҳусайн Бойқаронинг жияни Мирзо Муҳаммад Султоннинг вазири бўлган. Султон Ҳусайн Бойқаро ундан М. М.ни сўраб олиб, парвоначи мансабига ўтқазган (1472), М. М. сарой ва мамлакатдаги ишлар хусусида султонга ахборот берар, қабул қилинган қарорларни ёзиб олар ва ўз муҳрини султон муҳри б-н ёнма-ён қўярди; шу туфайли ҳукмдорларнинг ноиби (ўрин-босари) ҳисобланган. Бироқ М. М. б-н Алишербекнинг ўзаро муносабатлари мураккаб эди. Бунинг устига сарой вазирлари Низомулмулк ва Хожа Афзалиддин Муҳаммадлар М. М.га қарши фитна қўзғатиб, уни султонга қоралай бошлаб, М. М.ни 60 минг динор тўлашга мажбур этишган. У парвоначи мансабини сақлаб қолган, бироқ девон ишларига аралашмаслиги лозим бўлган (1478 й.). 1487 й. Алишербек Астробод ҳокими этиб тайинлангач, М. М. девон ишларига яна аралаша бошлаган, дастлабига у маълум ҳокимиятга эга бўлмаган. Хазина бўшаб қолиб, султонга 2 туман пул зарур бўлиб қолганда М. М. султонга нафақат 2 туман балки 2000 туманни ҳам осонлик б-н топиши мумкинлигини айтади. Эртаси куни М. М.га кенг ваколатлар берилади: унга ҳукмдор номидан муҳр босиш, барча ариза ва шикоятларни кўриб чиқиш ҳуқуқи берилади. М. М. «салтанат ва подшоҳликнинг ишончли кишиси» унвонига эга бўлган. Амалдорлар порахўрликлари учун жавобгарликка тортилган ва қисқа мудцат ичида улардан 2000 туман пул тўплаб олинган.
Алишербек 1490 й. Ҳиротга қайтгач,М. М.нинг таъсири заифлаша бошлаган. Балхда Дарвешали қўзғолон кўтарганлиги ҳақидаги хабар Ҳиротга етиб келганда, султон Ҳусайн Бойқаро давлат манфаатларини кўзлаб, М. М.ни вактинча ҳокимиятдан четлаштиради. М. М.ни барлос беклари, машҳур суфий шоир Абдураҳмон Жомий қўллабқувватлайди.
М. М. барлос беклари ёрдамида султон қабулига киришга муваффақ бўлади, у ҳукмдорга 20 минг динор пешкаш қилади, лекин орадан бир неча кун ўтгач, барлос беклари ва М. М. ҳибсгаолинади. М. М. барча гунохларни ўз бўйнига олган. Унинг мол-мулки тафтиш қилинганда ҳеч ким кутмаган нодир, қимматбаҳо буюмлар топилган. М. М. бир қанча тўлов шартномаларга имзо чеккач, озод қилинган. М. М. фарангилар (европаликлар) карвони б-н Кирмонга қочади, у ердан Маккага, ҳаж зиёратига жўнайди, бироқ манзилга ета олмайди, йўлда, Арабистондаги Тобук деган ерда вафот этади.
Ад.: Бартольд В. В., т. II часть II, Сочинения, М., 1964; Бобурнома, Т., 1989.
Турғун Файзиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.