Makka
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 104–105-b. — ziyouz.com
Makka (arab. Umm ul-Quro, Umm ul-Madoin — şaharlar onasi va b.) — Saudiya Arabistonining ğarbiy qismidagi şahar, Qizil dengizdan 70 km uzoqdikda joylaşgan. Hijoz viloyatining ma'muriy markazi. Aholisi 1 mln. kişiga yaqin (2001); haj vaqtida (hajga keluvçilar hisobiga) 2 mln.dan oşadi.
M. qad. şahar, asos solingan yili noma'lum. Dastlab Zamzam buloği atrofida aholi turar joylari paydo bölgan. M. ilk bor Ptolemey asarlarida Makoraba deb qayd etilgan. Mil. av. 2—1ming yilliklarda M. arab qabilalari uçun muqaddas joy hisoblangan. Islom paydo bölişidan avval Şarq b-n Örta dengiz böyi davlatlari örtasidagi savdoda muhim örin tutgan. Mil. 5-a. örtalarida M. qurayş qabilasi qöliga ötdi. Şu davrda qurayş qabilasining boşliği Zayd bin Kilob (Qusay laqabi b-n maşhur) Ka'ba atrofidagi yerlarni öz qabiladoşlariga bölib berdi. Qusay va uning avlodlari ötkazgan islohotlar natijasida M. tez suratlar b-n ösdi, bozorlar köpayib, ziyoratçilar uçun yangi quduklar qazildi. 6-a. oxiri — 7-a. boşida şahar Arabiston ya.o.ning faqat savdo va diniy emas, balki siyosiy markaziga ham aylandi. Şunday vaziyatda M.da yakkaxudolik (tavhid)ga asoslangan islom dinining tarğiboti boşlandi. M.da Muhammad (sav) tuğilgan, 7-a.dan musulmonlarning muqaddas şahri va ziyoratgohi.
610 y. Muhammad (sav) M. yaqinidagi Hiro toğida öziga birinçi bor vahiy, ya'ni Qur'on oyatikarimalari nozil bölganini e'lon qildi. 622 y.da musulmon jamoasi M. b-n raqobatlaşib kelgan Yasrib (Madina) ş.ga köçib ötdi (q. Hijra). 630 y.da şahar musulmonlar qöl ostiga ötdi va M.ga haj qiliş islomning 5 arkonidan biriga aylandi. Umaviylar davrida (661—750) şahar qiyofasi keskin özgardi: köp qavatli qasr, saroylar paydo böldi. Bağdod xalifaligi (750—1258) inqirozga uçragandan söng M. Fotimiylar, Ayyubiylar va mamluklar qöl ostiga, keyinçalik Usmonli turk saltanati to-beligiga (1517) ötdi. 1916 y.dan M. — Hijoz qirolligi poytaxti. 1924 y. Ibn Sa'ud qöşinlari M.ni işgol etdi. 1932 y.dan Saudiya Arabistoni tarkibida.
M.dagi Al-Masjid alharom va Baytulloh alharom—Ka'ba musulmonlar uçun muqaddas ziyoratgoh.
M. aholisi, asosan, hajga kelganlarga xizmat körsatiş, ibodat qiluvçilar uçun diniy buyumlar (maxsus kiyimlar, ya'ni ihrom, tasbeh, atirlar, Zamzam suvi uçun idişlar) tayyorlaş b-n şuğullanadi. Gilam töqiş korxonalari, ustaxonalar mavjud. Umm al-Quro unti bor (1981). M. savdo va avtomobil yöllari tuguni. Avtomobil yöllari şaharni Arriyod, Madina va Jidda ş.lari b-n boğlaydi.
Ad.: Hasanov A.A., Makka va Madina tarixi, T., 1992; Inoğomov SR., Saudiya Arabistoni podşohligi, T., 1998; Abbud Gassan Axmad, Sovremennoye korolevstvo Saudovskaya Araviya, T., 2002.
Ahmadjon Hasanov.
Q.: Hijra
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАККА (араб. Умм ул-Қуро, Умм ул-Мадоин — шаҳарлар онаси ва б.) — Саудия Арабистонининг ғарбий қисмидаги шаҳар, Қизил денгиздан 70 км узоқдикда жойлашган. Ҳижоз вилоятининг маъмурий маркази. Аҳолиси 1 млн. кишига яқин (2001); ҳаж вақтида (ҳажга келувчилар ҳисобига) 2 млн.дан ошади.
М. қад. шаҳар, асос солинган йили номаълум. Дастлаб Замзам булоғи атрофида аҳоли турар жойлари пайдо бўлган. М. илк бор Птолемей асарларида Макораба деб қайд этилган. Мил. ав. 2—1минг йилликларда М. араб қабилалари учун муқаддас жой ҳисобланган. Ислом пайдо бўлишидан аввал Шарқ б-н Ўрта денгиз бўйи давлатлари ўртасидаги савдода муҳим ўрин тутган. Мил. 5-а. ўрталарида М. қурайш қабиласи қўлига ўтди. Шу даврда қурайш қабиласининг бошлиғи Зайд бин Килоб (Қусай лақаби б-н машҳур) Каъба атрофидаги ерларни ўз қабиладошларига бўлиб берди. Қусай ва унинг авлодлари ўтказган ислоҳотлар натижасида М. тез суратлар б-н ўсди, бозорлар кўпайиб, зиёратчилар учун янги қудуклар қазилди. 6-а. охири — 7-а. бошида шаҳар Арабистон я.о.нинг фақат савдо ва диний эмас, балки сиёсий марказига ҳам айланди. Шундай вазиятда М.да яккахудолик (тавҳид)га асосланган ислом динининг тарғиботи бошланди. М.да Муҳаммад (сав) туғилган, 7-а.дан мусулмонларнинг муқаддас шаҳри ва зиёратгоҳи.
610 й. Муҳаммад (сав) М. яқинидаги Ҳиро тоғида ўзига биринчи бор ваҳий, яъни Қуръон оятикарималари нозил бўлганини эълон қилди. 622 й.да мусулмон жамоаси М. б-н рақобатлашиб келган Ясриб (Мадина) ш.га кўчиб ўтди (қ. Ҳижра). 630 й.да шаҳар мусулмонлар қўл остига ўтди ва М.га ҳаж қилиш исломнинг 5 арконидан бирига айланди. Умавийлар даврида (661—750) шаҳар қиёфаси кескин ўзгарди: кўп қаватли қаср, саройлар пайдо бўлди. Бағдод халифалиги (750—1258) инқирозга учрагандан сўнг М. Фотимийлар, Айюбийлар ва мамлуклар қўл остига, кейинчалик Усмонли турк салтанати то-белигига (1517) ўтди. 1916 й.дан М. — Ҳижоз қироллиги пойтахти. 1924 й. Ибн Саъуд қўшинлари М.ни ишгол этди. 1932 й.дан Саудия Арабистони таркибида.
М.даги Ал-Масжид алҳаром ва Байтуллоҳ алҳаром—Каъба мусулмонлар учун муқаддас зиёратгоҳ.
М. аҳолиси, асосан, ҳажга келганларга хизмат кўрсатиш, ибодат қилувчилар учун диний буюмлар (махсус кийимлар, яъни иҳром, тасбеҳ, атирлар, Замзам суви учун идишлар) тайёрлаш б-н шуғулланади. Гилам тўқиш корхоналари, устахоналар мавжуд. Умм ал-Қуро унти бор (1981). М. савдо ва автомобиль йўллари тугуни. Автомобиль йўллари шаҳарни Арриёд, Мадина ва Жидда ш.лари б-н боғлайди.
Ад.: Ҳасанов А.А., Макка ва Мадина тарихи, Т., 1992; Иноғомов СР., Саудия Арабистони подшоҳлиги, Т., 1998; Аббуд Гассан Ахмад, Современное королевство Саудовская Аравия, Т., 2002.
Аҳмаджон Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.